Βραβεία Νόμπελ: Πότε ξεκινά η ανακοίνωση των νικητών - Πώς αποφασίζονται

Από σήμερα Δευτέρα 6 Οκτωβρίου ξεκινά η ανακοίνωση των βραβείων Νόμπελ, πρώτα για την ιατρική ή τη φυσιολογία και τελευταίοι θα ανακοινωθούν οι νικητές των βραβείων για την οικονομία.

Τα βραβεία, τα οποία απονέμονται επίσης για εξαιρετικά επιτεύγματα στη φυσική, τη χημεία, τη λογοτεχνία και την ειρήνη, συνοδεύονται από χρηματικό έπαθλο ύψους 11 εκατομμυρίων σουηδικών κορωνών (1,2 εκατομμύρια δολάρια) και προσφέρουν στους νικητές άμεση φήμη, κάτι που είναι αδιανόητο για τη συντριπτική πλειονότητα των επιστημόνων.

Ποιος ήταν ο Άλφρεντ Νόμπελ

Το βραβείο Νόμπελ δημιουργήθηκε από τον πλούσιο Σουηδό χημικό και επιχειρηματία Άλφρεντ Νόμπελ, ο οποίος στη διαθήκη του όρισε ότι το μεγαλύτερο μέρος της περιουσίας του θα πρέπει να χρησιμοποιηθεί για τη χρηματοδότηση «βραβείων σε όσους, κατά τη διάρκεια του προηγούμενου έτους, έχουν προσφέρει το μεγαλύτερο όφελος στην ανθρωπότητα».

Ο Νόμπελ είναι γνωστός κυρίως ως εφευρέτης της δυναμίτιδας, αλλά έγραψε επίσης ποίηση και θεατρικά έργα και στα 17 του χρόνια μιλούσε ρωσικά, γαλλικά, αγγλικά και γερμανικά. Οι πέντε αρχικές κατηγορίες βραβείων αντικατοπτρίζουν τα ενδιαφέροντα που του ήταν πιο αγαπητά.

Ο Νόμπελ πέρασε μεγάλο μέρος της καριέρας του αναπτύσσοντας τεχνολογίες όπλων και έκανε περιουσία από αυτό, αλλά αργότερα στη ζωή του έγινε στενός φίλος της Αυστριακής ακτιβίστριας για την ειρήνη Bertha von Suttner. Αυτή έγινε η πρώτη γυναίκα που κέρδισε το βραβείο ειρήνης το 1905 και πολλοί πιστεύουν ότι ήταν η επιρροή της που τον έκανε να συμπεριλάβει ένα βραβείο για αυτή την κατηγορία.

Ο Νόμπελ πέθανε το 1896, αλλά χρειάστηκε να περάσουν τα χρόνια μέχρι το 1901, μετά από μια νομική διαμάχη σχετικά με τη διαθήκη του, για να απονεμηθούν τα πρώτα βραβεία.

Ποιος απονέμει τα βραβεία Νόμπελ

Ο Νόμπελ επέλεξε την Βασιλική Σουηδική Ακαδημία Επιστημών για την απονομή των βραβείων χημείας και φυσικής, τη Σουηδική Ακαδημία για τη λογοτεχνία, το Ιατρικό Πανεπιστήμιο Karolinska της Σουηδίας για τη φυσιολογία ή την ιατρική και το νορβηγικό κοινοβούλιο για την ειρήνη.

Δεν είναι γνωστό ακριβώς γιατί ο Νόμπελ επέλεξε τη Νορβηγία για την απονομή του βραβείου ειρήνης, αν και αυτό μπορεί να αντανακλά το γεγονός ότι η Νορβηγία και η Σουηδία ήταν συνδεδεμένες σε μια πολιτική ένωση την εποχή που συνέταξε τη διαθήκη του. Το 1968, όταν η κεντρική τράπεζα της Σουηδίας γιόρταζε την 300ή επέτειό της, ίδρυσε το Βραβείο Οικονομικών Επιστημών στη Μνήμη του Άλφρεντ Νόμπελ με μια δωρεά στο Ίδρυμα Νόμπελ. Το βραβείο απονέμεται από τη Βασιλική Σουηδική Ακαδημία Επιστημών, σύμφωνα με τις ίδιες αρχές που ισχύουν και για τα άλλα βραβεία.

Ποιος αποφασίζει

Για τα βραβεία αποφασίζει η Νορβηγική Επιτροπή Νόμπελ, η οποία αποτελείται από πέντε άτομα που διορίζονται από το Νορβηγικό κοινοβούλιο. Τα μέλη είναι συχνά συνταξιούχοι πολιτικοί, αλλά όχι πάντα. Η τρέχουσα επιτροπή διευθύνεται από τον επικεφαλής του νορβηγικού παραρτήματος της PEN International, μιας ομάδας που υπερασπίζεται την ελευθερία της έκφρασης. Ένα άλλο μέλος είναι ακαδημαϊκός. Όλοι προτείνονται από νορβηγικά πολιτικά κόμματα και οι διορισμοί τους αντικατοπτρίζουν την ισορροπία δυνάμεων στο νορβηγικό κοινοβούλιο.

Ποιος μπορεί να κερδίσει;

Η σύντομη απάντηση είναι: όποιος ταιριάζει στην περιγραφή που ορίζεται στη διαθήκη του 1895 του Σουηδού βιομήχανου Άλφρεντ Νόμπελ. Σύμφωνα με αυτή, το βραβείο πρέπει να απονέμεται στο πρόσωπο «που έχει συμβάλει περισσότερο ή καλύτερα στην προώθηση της αδελφοσύνης μεταξύ των εθνών, στην κατάργηση ή μείωση των μόνιμων στρατών και στην ίδρυση και προώθηση των ειρηνευτικών συνόδων».

Η πιο περίπλοκη απάντηση είναι ότι το βραβείο «πρέπει να τοποθετηθεί στο τρέχον πλαίσιο», σύμφωνα με τον Kristian Berg Harpviken, γραμματέα της επιτροπής απονομής, ο οποίος προετοιμάζει το έργο για τον φορέα απονομής. Συμμετέχει στις συζητήσεις, αλλά δεν ψηφίζει. «Θα εξετάσουν την παγκόσμια κατάσταση, θα δουν τι συμβαίνει, ποιες είναι οι παγκόσμιες τάσεις, ποια είναι τα κύρια προβλήματα, ποιες είναι οι πιο ελπιδοφόρες διαδικασίες που παρατηρούμε», δήλωσε στο Reuters. «Και οι διαδικασίες εδώ μπορεί να σημαίνουν οτιδήποτε, από μια συγκεκριμένη ειρηνευτική διαδικασία έως ένα νέο είδος διεθνούς συμφωνίας που βρίσκεται σε εξέλιξη ή που έχει πρόσφατα υιοθετηθεί».

Διάσημοι και αφανείς βραβευθέντες

Μεταξύ των διασημότερων βραβευθέντων με Νόμπελ συγκαταλέγονται οι επιστήμονες Άλμπερτ Αϊνστάιν, Νιλς Μπορ και Μαρί Κιουρί, οι συγγραφείς Έρνεστ Χέμινγουεϊ και Άλμπερτ Καμύ, καθώς σημαντικοί ηγέτες όπως ο Νέλσον Μαντέλα, ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ Τζούνιορ και η Μητέρα Τερέζα.

Ενώ τα περισσότερα επιτεύγματα εξακολουθούν να γιορτάζονται, ορισμένα βραβεία δεν έχουν αντέξει στο χρόνο, όπως το βραβείο του Egas Moniz το 1949 στη φυσιολογία ή την ιατρική για την πρακτική της λοβοτομής, η οποία έκτοτε έχει απαξιωθεί.

Πολλά βραβεία ειρήνης έχουν επίσης επικριθεί, συμπεριλαμβανομένων εκείνων για τον Henry Kissinger, τον Yasser Arafat, τον Yitzhak Rabin και τον Shimon Peres. Η αποτυχία να απονεμηθεί το βραβείο στον Μαχάτμα Γκάντι πριν από το θάνατό του το 1948 θεωρείται επίσης από πολλούς ως μεγάλη παράλειψη.

Οι απονομές

Τα βραβεία Νόμπελ απονέμονται στους νικητές στις 10 Δεκεμβρίου, την επέτειο του θανάτου του Νόμπελ. Το βραβείο ειρήνης απονέμεται από τον πρόεδρο της Νορβηγικής Επιτροπής Νόμπελ στο Όσλο, ενώ τα άλλα βραβεία απονέμονται από τον Σουηδό βασιλιά στην Αίθουσα Συναυλιών της Στοκχόλμης.

Κατά τη διάρκεια της βραδιάς, περίπου 1.300 καλεσμένοι απολαμβάνουν ένα πλούσιο συμπόσιο στο Δημαρχείο της Στοκχόλμης. Το μενού, που έχει σχεδιαστεί με μεγάλη προσοχή επί μήνες από μερικούς από τους καλύτερους σεφ και σομελιέ της Σουηδίας, παραμένει μυστικό μέχρι να σερβιριστεί από 200 σερβιτόρους.