Ασπαρτάμη: Σύμμαχος στην απώλεια βάρους ή διατροφικός κίνδυνος;

Σε μια εποχή όπου η παχυσαρκία και οι μεταβολικές νόσοι καλπάζουν, η αναζήτηση εναλλακτικών της ζάχαρης βρίσκεται στο επίκεντρο της διατροφικής επιστήμης και της καθημερινής ζωής εκατομμυρίων ανθρώπων. Η ασπαρτάμη, ένα από τα πιο ευρέως χρησιμοποιούμενα τεχνητά γλυκαντικά στον κόσμο, υπόσχεται απόλαυση χωρίς θερμίδες ;

Από τα light αναψυκτικά και τα «διαίτης» προϊόντα μέχρι τις ειδικές δίαιτες για διαβητικούς, η ασπαρτάμη έχει γίνει σύμβολο του σύγχρονου τρόπου ζωής. Ωστόσο, γύρω από τη χρήση της υπάρχουν έντονες αντιπαραθέσεις: είναι πράγματι ασφαλής; Βοηθά στην απώλεια βάρους ή μπορεί, όπως υποστηρίζουν ορισμένοι, να προκαλέσει τα αντίθετα αποτελέσματα; Τι γνωρίζουμε σήμερα για τις πιθανές νευρολογικές επιπτώσεις ή την επίδρασή της στον μεταβολισμό; Ο ειδικός διαιτολόγος-διατροφολόγος Παρασκευάς Παπαχρήστος απαντά στα πιο συχνά ερωτήματα για την ασπαρτάμη.

Πώς συγκρίνεται η ασπαρτάμη με τη ζάχαρη ως προς τις θερμίδες και την επίδρασή της στο σωματικό βάρος;

Η ασπαρτάμη έχει σχεδόν μηδενικές θερμίδες, ενώ η ζάχαρη αποδίδει περίπου 4 θερμίδες ανά γραμμάριο. Ως εκ τούτου, αντικαθιστώντας τη ζάχαρη με ασπαρτάμη μειώνεται η συνολική θερμιδική πρόσληψη, κάτι που μπορεί να συνεισφέρει στον έλεγχο του σωματικού βάρους.

Μπορεί η ασπαρτάμη να συμβάλει ουσιαστικά στη μείωση της συνολικής θερμιδικής πρόσληψης ενός ατόμου;

Ναι, ιδιαίτερα όταν χρησιμοποιείται σε ροφήματα και τρόφιμα που διαφορετικά θα περιείχαν ζάχαρη. Ωστόσο, το συνολικό αποτέλεσμα εξαρτάται από τη γενικότερη διατροφή και τις διατροφικές συνήθειες του ατόμου.

Τι δείχνουν οι τελευταίες μελέτες σχετικά με την αποτελεσματικότητα της ασπαρτάμης στην απώλεια ή διατήρηση βάρους;

Οι περισσότερες μελέτες δείχνουν ότι η χρήση ασπαρτάμης μπορεί να βοηθήσει στη διατήρηση ή και στην απώλεια βάρους, όταν αντικαθιστά σάκχαρα που αποδίδουν θερμίδες. Ωστόσο, η αποτελεσματικότητα ενισχύεται όταν εντάσσεται σε μια γενικά ισορροπημένη διατροφή.

Υπάρχουν μεταβολικά πλεονεκτήματα στη χρήση ασπαρτάμης αντί ζάχαρης, ειδικά για άτομα με παχυσαρκία ή διαβήτη τύπου 2;

Ναι. Η ασπαρτάμη δεν επηρεάζει άμεσα τα επίπεδα γλυκόζης στο αίμα, κάτι που την καθιστά ασφαλή εναλλακτική για άτομα με σακχαρώδη διαβήτη. Επίσης, η χαμηλή θερμιδική της αξία είναι ωφέλιμη για τη ρύθμιση του σωματικού βάρους.

Επηρεάζει η ασπαρτάμη το αίσθημα της πείνας ή του κορεσμού, επηρεάζοντας έτσι την κατανάλωση τροφής;

Τα δεδομένα είναι αντικρουόμενα. Ορισμένες μελέτες δείχνουν ότι η γλυκιά γεύση χωρίς θερμίδες μπορεί να οδηγήσει σε αντισταθμιστική υπερφαγία, ενώ άλλες δεν βρίσκουν συσχέτιση. Η επίδραση διαφέρει πιθανώς ανάλογα με το άτομο, με άλλα λόγια εξατομικεύεται.

Πώς μεταβολίζεται η ασπαρτάμη από τον ανθρώπινο οργανισμό και τι σημαίνει αυτό για τη διαχείριση του βάρους;

Η ασπαρτάμη διασπάται σε φαινυλαλανίνη, ασπαρτικό οξύ και μεθανόλη, σε ποσότητες που θεωρούνται ασφαλείς για το γενικό πληθυσμό. Υδρολύεται πλήρως στον γαστρεντερικό σωλήνα. Δεν αποθηκεύεται ως λίπος ούτε επηρεάζει άμεσα τον μεταβολισμό, πράγμα που τη βοηθά στη διατήρηση του βάρους.

Υπάρχουν διαφορές στην επίδραση της ασπαρτάμης στη μικροβιακή χλωρίδα του εντέρου σε σύγκριση με άλλες γλυκαντικές ουσίες ή τη ζάχαρη;

Οι επιδράσεις της ασπαρτάμης στη μικροβιακή χλωρίδα είναι λιγότερο έντονες από άλλες γλυκαντικές ουσίες (π.χ. σουκραλόζη). Τα δεδομένα είναι περιορισμένα, αλλά δεν φαίνεται να προκαλεί σημαντικές μεταβολές στη σύσταση του μικροβιώματος, όπως άλλα τεχνητά γλυκαντικά.

Υπάρχουν πληθυσμιακές ομάδες (όπως παιδιά, έγκυες, διαβητικοί) για τις οποίες η χρήση ασπαρτάμης θεωρείται πιο ασφαλής ή πιο επικίνδυνη;

Γενικά θεωρείται ασφαλής για όλες τις ομάδες όταν καταναλώνεται εντός των ημερήσιων επιτρεπόμενων ορίων. Εξαίρεση αποτελούν άτομα με φαινυλκετονουρία, τα οποία δεν πρέπει να καταναλώνουν ασπαρτάμη λόγω της περιεκτικότητάς της σε φαινυλαλανίνη.

Ποια είναι η επιστημονική άποψη σχετικά με την ασφάλεια της μακροχρόνιας κατανάλωσης ασπαρτάμης;

Η EFSA (Ευρωπαϊκή Αρχή Ασφάλειας Τροφίμων), ο ΠΟΥ (Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας) και ο FDA (Αμερικανικός Οργανισμός Τροφίμων και Φαρμάκων) θεωρούν την ασπαρτάμη ασφαλή με ημερήσια πρόσληψη μέχρι 40 mg/kg σωματικού βάρους. Δεν έχουν επιβεβαιωθεί σοβαρές μακροχρόνιες επιπτώσεις εντός αυτών των ορίων.

Έχουν υπάρξει πρόσφατες μελέτες που να αλλάζουν την άποψη της ιατρικής κοινότητας σχετικά με πιθανούς καρκινικούς κινδύνους;

Το 2023, ο ΠΟΥ ταξινόμησε την ασπαρτάμη ως «πιθανώς καρκινογόνο για τον άνθρωπο» (ομάδα 2Β), με βάση περιορισμένα στοιχεία για συσχέτιση με καρκίνο του ήπατος. Ωστόσο, η ίδια έκθεση υπογραμμίζει ότι δεν υπάρχουν επαρκείς ενδείξεις για αλλαγή των επιτρεπόμενων ορίων κατανάλωσης.

Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι τα τεχνητά γλυκαντικά μπορεί να οδηγούν τελικά σε αύξηση βάρους. Υπάρχουν δεδομένα που να το επιβεβαιώνουν στην περίπτωση της ασπαρτάμης;

Μερικές μελέτες παρατήρησης έχουν δείξει συσχέτιση με αύξηση βάρους, αλλά δεν τεκμηριώνουν σχέση αιτίας-αιτιατού. Τα πειραματικά δεδομένα δείχνουν ότι η ασπαρτάμη μπορεί να βοηθήσει στον έλεγχο του βάρους, ειδικά όταν δεν συνοδεύεται από μη ισορροπημένες διαιτητικές συνήθειες.

Πώς αξιολογούν σήμερα την ασπαρτάμη οργανισμοί όπως ο ΕΟΦ και ο ΠΟΥ; Υπάρχουν διαφορές στις προσεγγίσεις τους;

Ο ΕΟΦ ακολουθεί τις αξιολογήσεις της EFSA, η οποία θεωρεί την ασπαρτάμη ασφαλή κάτω από τα προτεινόμενα όρια. Ο ΠΟΥ έχει υιοθετήσει μια πιο προσεκτική στάση, υπογραμμίζοντας τη χρήση της μόνο όταν είναι μέρος στρατηγικής για τη μείωση των ελεύθερων σακχάρων, χωρίς να την προτείνει για μακροχρόνια χρήση γενικού πληθυσμού, καθώς δεν υπάρχουν επαρκή επιστημονικά στοιχεία, τη δεδομένη στιγμή για ασφαλή συμπεράσματα.

Υπάρχουν ενδείξεις ότι η ασπαρτάμη μπορεί να επηρεάζει τη λειτουργία του εγκεφάλου ή τη γνωστική απόδοση με την πάροδο του χρόνου;

Κάποιες μικρές μελέτες έχουν δείξει πιθανή συσχέτιση με πονοκεφάλους ή διαταραχές διάθεσης σε ευαίσθητα άτομα. Ωστόσο, δεν υπάρχουν επαρκείς αποδείξεις για σοβαρές νευρολογικές επιδράσεις με φυσιολογικές δόσεις. Απαιτείται περισσότερη έρευνα για να εξαχθούν ασφαλή συμπεράσματα.

Υπάρχουν γνωστές αλλεργικές αντιδράσεις ή υπερευαισθησίες στην ασπαρτάμη και πόσο συχνές είναι;

Οι αλλεργίες στην ασπαρτάμη είναι εξαιρετικά σπάνιες. Ωστόσο, μερικά άτομα μπορεί να εμφανίσουν ήπια δυσανεξία, όπως πονοκέφαλο ή γαστρεντερικά συμπτώματα. Τα περιστατικά είναι περιορισμένα και συνήθως αφορούν ατομική ευαισθησία.