Τι συμβαίνει όταν ένα οικοσύστημα θερμαίνεται κατά 2 βαθμούς επί 30 χρόνια
Τι θα γινόταν αν προκαλούσαμε, τεχνητά, τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής σε μία συγκεκριμένη έκταση στην άγρια φύση, προκειμένου να δούμε τα αποτελέσματα; Αυτό φαίνεται πως σκέφτηκε ομάδα επιστημόνων -ήδη κάποιες δεκαετίες πριν- στα Βραχώδη Όρη, πραγματοποιώντας ένα πρωτοποριακό πείραμα που εξελισσόταν για δεκαετίες.
Το πείραμα πραγματοποιήθηκε σε ένα από τα πιο σημαντικά τοπία φυσικού κάλλους κοντά στο Κολοράντο, την «πρωτεύουσα των αγριολούλουδων», εκεί που κάθε καλοκαίρι πλήθος κόσμου συρρέει για να θαυμάσει τα λιβάδια να γεμίζουν με κρίνα καλαμποκιού, ηλίανθους και άλλα φυτά της υποαλπικής ζώνης.
Ένα πείραμα τριών δεκαετιών
Τον Ιανουάριο του 1991, από εκεί ξεκίνησε ένα ένα από τα πρώτα και πιο μακροχρόνια πειράματα, που μελέτησε πώς η κλιματική αλλαγή θα επηρέαζε ένα οικοσύστημα.
Εκείνη την εποχή, υπήρχε μια θεωρία ότι η αύξηση της θερμοκρασίας θα μπορούσε να οδηγήσει σε πιο ψηλά και πλούσια χόρτα.
Ωστόσο, σύμφωνα με τον Guardian, το πείραμα δεν έδειξε αυτό. Αντί να ευδοκιμήσουν, τα χόρτα και τα αγριολούλουδα άρχισαν να εξαφανίζονται, δίνοντας τη θέση τους σε θάμνους.
Τα «πειραματικά» λιβάδια, από πλούσιους σε βλάστηση τόπους μεταμορφώθηκαν σε μια θαμνώδη έκταση που θυμίζει έρημο. Ακόμα και οι μύκητες στο έδαφος αλλοιώθηκαν από τη ζέστη.
Το πείραμα προσέφερε μια ματιά στο μέλλον. Αυτά τα λιβάδια θα εξαφανιστούν τις επόμενες δεκαετίες, εάν η θέρμανση φτάσει τους 2 βαθμούς Κελσίου πάνω από τα επίπεδα της προβιομηχανικής εποχής, σύμφωνα με το αποτέλεσμα της μελέτης αυτής που δημοσιεύτηκε στο Proceedings of the National Academy of Sciences.
Τα ευρήματα είναι ανησυχητικά, όχι μόνο για το Κολοράντο, αλλά και για τα βουνά σε όλον τον πλανήτη, καθώς η «θαμνοποίηση» είναι άμεση απειλή.
Πώς λειτουργούσε το «ανοιχτό βιολογικό εργαστήριο»
Αυτό το βιολογικό εργαστήριο σε «πραγματικές συνθήκες» στα Βραχώδη Όρη βρίσκεται στην πόλη-φάντασμα Gothic, η οποία εγκαταλείφθηκε μετά το κλείσιμο των ορυχείων αργύρου που υπήρχαν στην περιοχή.
Κατά τη διάρκεια του χειμώνα, το τοπίο παραμένει ήσυχο, καλυμμένο από ένα στρώμα χιονιού. Στις αρχές της άνοιξης, ο μόνος τρόπος για να φτάσουν οι ερευνητές στην περιοχή -περίπου στα 3.000 μέτρα- είναι μέσω σκι.
Ηλεκτρικές συσκευές θέρμανσης με υπέρυθρα, θέρμαιναν πέντε τμήματα, το καθένα έκτασης 30 τετραγωνικών μέτρων, σε όλη τη διάρκεια του χρόνου.
Οι συσκευές αυτές βρίσκονταν σε ύψος ενός ανθρώπινου κεφαλιού και λειτουργούσαν μέρα και νύχτα πάνω από αυτές τις περιοχές, διατηρώντας τη θερμοκρασία 2 βαθμούς Κελσίου πάνω από τα φυσιολογικά επίπεδα, με ετήσιο κόστος ηλεκτρικής ενέργειας περίπου 5.200 ευρώ.
Τα ζώα μπορούσαν να έρχονται και να βόσκουν και το φυσικό σύστημα διατηρήθηκε όσο το δυνατόν περισσότερο.
«Σημάδι για όσα έρχονται»
Σε διάστημα 29 ετών, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι οι θάμνοι αυξήθηκαν κατά 150% στα θερμαινόμενα τεμάχια σε σύγκριση με εκείνα χωρίς θέρμανση. Η επιφάνεια του εδάφους ξηράνθηκε έως και κατά 20%, και τα φυτά με ρηχές ρίζες υπέστησαν βλάβη.
Ορισμένα αγριολούλουδα εξαφανίστηκαν εντελώς από τις θερμαινόμενες εκτάσεις. «Είναι ένα σημάδι για όσα έρχονται», τονίζει η επικεφαλής ερευνήτρια Lara Souza από το Πανεπιστήμιο της Οκλαχόμα.
Οι επιστήμονες παρατήρησαν επίσης μεγάλες αλλαγές στους μύκητες και στον αόρατο κόσμο των μικροοργανισμών του εδάφους.
Διαπιστώθηκε μείωση των μυκήτων που βοηθούν τα φυτά να απορροφούν θρεπτικά συστατικά και αύξηση εκείνων που αποσυνθέτουν οργανική ύλη.
«Αυτό δείχνει ότι όταν υπάρχει μεγάλη αλλαγή πάνω από το έδαφος, πιθανότατα υπάρχει και μεγάλη αλλαγή κάτω από αυτό», σημειώνει η Souza. «Η επιστροφή στην προηγούμενη κατάσταση είναι πολύ απίθανη», προσθέτει.
Τα λιβάδια φεύγουν, οι θάμνοι έρχονται
Τα αλπικά λιβάδια συχνά υποτιμώνται όσον αφορά τον πλούτο των ειδών τους. Στην Ευρώπη τα αλπικά λιβάδια φιλοξενούν το 50% της χλωρίδας της ηπείρου, σε μόλις 3% της έκτασης γης.
Αποτελούν καταφύγιο για πολλά φυτικά είδη που δεν υπάρχουν πουθενά αλλού στον πλανήτη. «Βρίσκονται εδώ για χιλιάδες χρόνια», λέει ο Patrick Möhl από το Πανεπιστήμιο του Λάνκαστερ, ο οποίος μελετά παρθένα αλπικά λιβάδια στην Αυστρία και την εξαφάνισή τους λόγω της κλιματικής απορρύθμισης.
«Έχουν τεράστια ποικιλία ειδών. Θα χάσουμε τόσο μεγάλο μέρος από αυτήν. Θα μείνει μόνο δάσος, το ίδιο είδος δάσους που έχουμε και σε χαμηλότερα υψόμετρα», υπογραμμίζει.
Ο Möhl έχει παρατηρήσει είδη δέντρων, συχνά πεύκα, να μετακινούνται προς μεγαλύτερα υψόμετρα καθώς το κλίμα θερμαίνεται. «Πρόκειται για μια βαθιά αλλαγή στο οικοσύστημα -αλλάζει η μορφή ζωής, από λιβάδι γίνεται ένα ξυλώδες οικοσύστημα», εξηγεί.
Αυτό, ωστόσο, δεν αφορά μόνο τα βουνά.
Η εξάπλωση των θάμνων είναι ένας από τους σημαντικότερους τρόπους με τους οποίους αλλάζουν τα αρκτικά τοπία, με τάσεις «πρασινίσματος» να είναι ορατές ακόμη και από δορυφόρους.
Η αύξηση των καλοκαιρινών θερμοκρασιών είναι ο βασικός παράγοντας. Η κάλυψη από θάμνους αυξήθηκε κατά 2,2% ανά δεκαετία στη δυτική καναδική Αρκτική, σύμφωνα με δεδομένα από το 1984 έως το 2020.
Γιατί είναι πρόβλημα η «θαμνοποίηση»
Σε ψυχρά περιβάλλοντα, υπό κανονικές συνθήκες, τα φυτά τείνουν να παραμένουν μικρά. Τα μεγαλύτερα φυτά μπορεί να υποστούν ζημιές από τον άνεμο και το κρύο, το βάρος του χιονιού ή να δυσκολεύονται να αναπτύξουν φύλλα και στελέχη μέσα σε μια πολύ σύντομη περίοδο ανάπτυξης. Καθώς το κλίμα γίνεται λιγότερο ψυχρό, είδη θάμνων και δέντρων μπορούν πλέον να φυτρώνουν και να αναπτύσσονται.
«Υπάρχει μια μετάβαση από τα λιβάδια προς τους θάμνους και τελικά προς τα δέντρα», σημειώνει η Sarah Dalrymple, ειδική στη βιοποικιλότητα στο Liverpool John Moores University. «Η θαμνοποίηση από μόνη της δεν είναι απαραίτητα πρόβλημα, αλλά το γεγονός ότι χάνουμε αρκτικά οικοσυστήματα είναι πρόβλημα», τονίζει.
«Είναι ανησυχητικό να βλέπουμε αυτή τη διαδικασία της θαμνοποίησης να συμβαίνει τόσο γρήγορα. Η ταχύτητα της αλλαγής και οι αλυσιδωτές επιπτώσεις, όπως στον κύκλο του άνθρακα, είναι πραγματικά πολύ ανησυχητικές. Δεν πρόκειται μόνο για το αν ένα μεμονωμένο δέντρο είναι καλό ή κακό», επισημαίνει.
«Αυτό που είναι ‘κακό’ είναι η αδυναμία μας να ελέγξουμε τις δικές μας εκπομπές άνθρακα. Η θαμνοποίηση είναι σύμπτωμα αυτού, όχι η αιτία, και έτσι πρέπει να την αντιμετωπίζουμε», εξηγεί η Dalrymple. «Όλα συμβαίνουν πολύ πιο γρήγορα από ό,τι προέβλεπαν τα μοντέλα», προσθέτει.
Αυτό που συνέβη στα λιβάδια του Κολοράντο είναι προάγγελος για μια αλλαγή που αφορά ολόκληρο τον πλανήτη. Τα αποτελέσματα της μακροχρόνιας μελέτης δημοσιεύονται την ώρα που η αύξηση της παγκόσμιας θερμοκρασίας είναι πλέον αναπόφευκτη, όπως λένε οι επιστήμονες, με τους ηγέτες υπερδυνάμεων του πλανήτη να αμφισβητούν ακόμα και την ύπαρξη της κλιματικής αλλαγής.
