Χανταϊός: Το παράδειγμα της Αργεντινής και ο ρόλος της κλιματικής αλλαγής

Ο ιός Hantavirus ανήκει στην οικογένεια των ιών Hantaviridae, οι οποίοι μεταδίδονται από τρωκτικά. Τα ζώα αυτά είναι φορείς του ιού χωρίς να νοσούν, και τον εκκρίνουν μέσω των ούρων, των περιττωμάτων και του σάλιου τους. Όταν αυτές οι εκκρίσεις μετακινούνται κατά τον καθαρισμό, την αγροτική εργασία ή απλώς κατά την είσοδο σε μολυσμένο χώρο— ο ιός μπορεί να μετατραπεί σε αερολύματα και να εισπνευστεί από κάποιον άνθρωπο που βρίσκεται κοντά. Ο ιός μπορεί επίσης να μολύνει τον άνθρωπο αν καταναλώσει μολυσμένα τρόφιμα ή αγγίξει μολυσμένο αντικείμενο και στη συνέχεια το στόμα του.

Στη φύση υπάρχουν περισσότερα από 40 είδη χανταϊού, τα οποία χωρίζονται γενικά σε δύο κατηγορίες: του Παλαιού Κόσμου και του Νέου Κόσμου.

Σύμφωνα με το άρθρο της Κατερίνας Νικολοπούλου στο News4Health, oι χανταϊοί του Παλαιού Κόσμου είναι ενδημικοί στην Ευρώπη και την Ασία και προκαλούν κυρίως αιμορραγικές διαταραχές και νεφρική δυσλειτουργία, όπως είχε συμβεί και στη χώρα μας, το 1985, οπότε είχε καταγραφεί μια μικρή επιδημία με 8 κρούσματα αιμορραγικού πυρετού στην Ήπειρο, τα οποία αντιμετωπίστηκαν στο νοσοκομείο των Ιωαννίνων (πηγή: Ιατρικά Χρονικά ΒΔ Ελλάδας 2000).

Οι ιοί του Νέου Κόσμου είναι πιο διαδεδομένοι στην Αμερική και προκαλούν συχνότερα πνευμονικό οίδημα, μια κατάσταση κατά την οποία συσσωρεύεται υγρό στους πνεύμονες.

Οι συνέπειες της λοίμωξης μπορεί να είναι σοβαρές, ειδικά για λοιμώξεις με στελέχη του Νέου Κόσμου. Μεταξύ 1 και 15 % των λοιμώξεων οδηγούν σε θάνατο στην Ασία και την Ευρώπη, αλλά περίπου το μισό των κρουσμάτων χανταϊού στην Αμερική είναι θανατηφόρα.

Οι λοιμώξεις δεν κατανέμονται ομοιόμορφα σε όλο τον κόσμο. Υπολογίζεται ότι κάθε χρόνο εμφανίζονται μεταξύ 10.000 και 100.000 λοιμώξεις από χανταϊό, οι περισσότερες από τις οποίες στην Ασία και την Ευρώπη.

Στην Αμερική, αναφέρονται ετησίως μόνο 150 έως 300 λοιμώξεις, με την Αργεντινή, τη Βραζιλία, τη Χιλή και τη Βολιβία να αντιπροσωπεύουν συνήθως την πλειοψηφία. Στις ΗΠΑ εντοπίζονται ετησίως 15 έως 50 κρούσματα. Το συγκεκριμένο στέλεχος του ιού που εμπλέκεται σε μια συρροή κρουσμάτων καθορίζει πόσο θανατηφόρες είναι πιθανό να είναι οι λοιμώξεις. Έχει επίσης σημαντικές επιπτώσεις στον τρόπο με τον οποίο οι ειδικοί εκτιμούν ότι εξαπλώνεται ο ιός και τι πρέπει να κάνουν για να τον περιορίσουν.

Πώς μεταδίδεται ο χανταϊός

Όταν οι χανταϊοί μεταδίδονται από τα ζώα στους ανθρώπους, αυτό συμβαίνει συχνά σε περιπτώσεις όπου μολυσμένα ούρα, περιττώματα ή υλικά φωλιάσματος μολυσμένου τρωκτικού αναδεύονται — για παράδειγμα, όταν κάποιος σκουπίζει έναν στάβλο. Ωστόσο, οι άνθρωποι μπορούν επίσης να μολυνθούν από τον ιό όταν σάλιο, ούρα ή περιττώματα μολυσμένου τρωκτικού εισέλθουν σε πληγές του δέρματος ή στα μάτια, τη μύτη ή το στόμα ενός ατόμου.

Οι περισσότεροι ιοί ου γένους Hantavirus δεν μεταδίδονται μεταξύ ανθρώπων. Δεν είναι σαφές το γιατί, αν και σε μια εργαστηριακή μελέτη, οι ιοί φάνηκαν να παράγουν πολύ λίγα ώριμα ιικά σωματίδια στους πνεύμονες μολυσμένων ανθρώπων.

Ο ιός των Άνδεων και η μετάδοση από άνθρωπο σε άνθρωπο

Ο ιός των Άνδεων αποτελεί μια σημαντική εξαίρεση στους ιούς Hantavirus. Αυτός ο ιός του Νέου Κόσμου ευθύνεται για τα περισσότερα από τα κρούσματα που έχουν καταγραφεί στην Αργεντινή, τη Χιλή και την Ουρουγουάη. Γιατί αυτό το στέλεχος του ιού Hantavirus μπορεί να μεταδοθεί από άνθρωπο σε άνθρωπο ενώ άλλα δεν μπορούν, παραμένει ένα ανοιχτό ερώτημα. Μια σειρά ερευνών υποδηλώνει ότι ο ιός των Άνδεων μπορεί να είναι ιδιαίτερα ανθεκτικός στα αντιιικά συστατικά του ανθρώπινου σάλιου που φαίνεται να εξουδετερώνουν άλλα στελέχη πριν προλάβουν να εξαπλωθούν.

Όπως και να έχει, η εξάπλωση του ιού των Άνδεων δεν είναι ιδιαίτερα σημαντική επιμένουν οι ειδικοί. Σε αντίθεση με την ιλαρά και τον Covid, που μπορούν να μεταδοθούν από ιούς που παραμένουν στον αέρα αφού ένα μολυσμένο άτομο έχει φύγει από ένα δωμάτιο, ο ιός των Άνδεων μεταδίδεται μέσω στενής επαφής, άρια ή άτομα που μοιράζονται το ίδιο φαγητό.

Το παράδειγμα της Αργεντινής

Μια επιδημία στην Αργεντινή το 2018–2019, σ' ένα χωριουδάκι, κατέδειξε τις πιθανές επιπτώσεις της μετάδοσης του ιού των Άνδεων. Αφού ένα άτομο προσβλήθηκε από το ιό από ένα τρωκτικό, τρία άτομα που κάθονταν κοντά του σε ένα πάρτι γενεθλίων συνέχισαν να παρευρίσκονται σε πολυπληθείς κοινωνικές εκδηλώσεις, με αποτέλεσμα τελικά 34 μολύνσεις και 11 θανάτους.

Πριν από την επιδημία στο Epuyen, ελάχιστα ήταν γνωστά για τον στελέχη των Άνδεων.

«Η εμπειρία μας όσον αφορά τη διαχείριση αυτού του ιού είναι πολύ περιορισμένη», δήλωσε ο Δρ Gustavo Palacios, μικροβιολόγος στη Σχολή Ιατρικής Icahn του Mount Sinai στη Νέα Υόρκη. ο οποίος ήταν διευθυντής του Κέντρου Επιστημών Γονιδιώματος στο Ινστιτούτο Ιατρικής Έρευνας Λοιμωδών Νοσημάτων του Στρατού των ΗΠΑ, όταν συνέβαλε στο να μπορέσουν οι ειδικοί να κολλήσουν τα κομμάτια του παζλ για τον τρόπο με τον οποίο ο ιός μεταδιδόταν από άτομο σε άτομο. Η μελέτη της επιδημίας δημοσιεύθηκε το 2020 στο New England Journal of Medicine.

«Πιθανώς έχουμε λιγότερα από – δεν ξέρω, σας δίνω έναν αριθμό, απλώς για να έχετε μια γενική εικόνα – 300 κρούσματα στην ιστορία» μετάδοσης του ιού των Άνδεων από άνθρωπο σε άνθρωπο και περίπου 3.000 κρούσματα των Άνδεων συνολικά, τονίζει ο Palacios. Είναι επίσης μέλος μιας ομάδας εμπειρογνωμόνων που παρέχει συμβουλές σχετικά με την τρέχουσα επιδημία στο κρουαζιερόπλοιο.

Με βάση την έρευνά τους για την επιδημία στο Epuyen, η οποία περιελάμβανε τρία ξεχωριστά περιστατικά υπερ-μετάδοσης – όπου ένα μόνο άτομο μετέδωσε τη λοίμωξη σε πολλά άλλα – ο Palacios είπε ότι το χρονικό παράθυρο για τη μετάδοση του ιού των Άνδεων φαίνεται να είναι σύντομο, περίπου μία ημέρα. Οι άνθρωποι βρίσκονται στο αποκορύφωμα της μολυσματικότητάς τους την ημέρα που εμφανίζουν πυρετό.

Ωστόσο, η μελέτη διαπίστωσε επίσης ότι ο ιός μπορεί να μεταδοθεί σχετικά εύκολα κατά τη διάρκεια αυτού του χρονικού διαστήματος, μετά από περιόδους σύντομης μόνο επαφής με κάποιον άλλο.

Οι ερευνητές κατάφεραν να αποδείξουν ότι ο πρώτος ασθενής, ένας 68χρονος άνδρας που παρευρέθηκε σε ένα πάρτι γενεθλίων με περίπου 100 άλλα άτομα, μόλυνε κάποιον άλλο μετά από επαφή μόλις λίγων δευτερολέπτων, καθώς κατευθυνόταν προς την τουαλέτα!

O ρόλος της κλιματικής αλλαγής

Το τελευταίο διάστημα καταγράφεται αύξηση των κρουσμάτων του χανταιού στην Αργεντινή, την οποία οι τοπικοί ερευνητές δημόσιας υγείας αποδίδουν στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής που επιταχύνονται τον τελευταίο καιρό. Η Αργεντινή, από όπου ξεκινά η κρουαζιέρα στην Ανταρκτική, κατατάσσεται σταθερά από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας ως η χώρα με την υψηλότερη συχνότητα εμφάνισης αυτής της σπάνιας νόσου που μεταδίδεται από τρωκτικά στη Λατινική Αμερική.

Οι ειδικοί εκτιμούν ότι οι υψηλότερες θερμοκρασίες διευρύνουν την εμβέλεια του ιού, διότι, καθώς το κλίμα θερμαίνεται και τα οικοσυστήματα μεταβάλλονται, τα τρωκτικά που μεταφέρουν τον ιό υ μπορούν να ευδοκιμήσουν σε περισσότερα μέρη. Ο Hugo Pizzi, ένας διακεκριμένος Αργεντινός λοιμωξιολόγος , εξηγεί: «Η Αργεντινή έχει γίνει πιο τροπική λόγω της κλιματικής αλλαγής, και αυτό έχει φέρει διαταραχές, όπως ο δάγκειος πυρετός και ο κίτρινος πυρετός, αλλά και νέα τροπικά φυτά που παράγουν σπόρους για την πολλαπλασιασμό των ποντικών. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι με την πάροδο του χρόνου, ο χανταϊός εξαπλώνεται όλο και περισσότερο.»

Το Υπουργείο Υγείας της Αργεντινής ανέφερε την Τρίτη 101 κρούσματα χανταϊού από τον Ιούνιο του 2025, περίπου διπλάσια από τα κρούσματα που καταγράφηκαν την ίδια περίοδο του προηγούμενου έτους.

Τα στάδια της "επίθεσης" του χανταιού

Μόλις ο χανταϊός εισέλθει στον οργανισμό, αναπαράγεται και εξαπλώνεται, γεγονός που μπορεί να προκαλέσει σοβαρή βλάβη στους πνεύμονες. Ο ιός αποδυναμώνει τα αιμοφόρα αγγεία και προκαλεί συσσώρευση υγρών στους αερόσακους, καθιστώντας την αναπνοή δύσκολη.

Στην καρδιά, βλάπτει τον καρδιακό μυ και αποδυναμώνει τα αιμοφόρα αγγεία, ενώ μειώνει την ικανότητα της καρδιάς να αντλεί αίμα πλούσιο σε οξυγόνο στα όργανα του σώματος. Εάν δεν αντιμετωπιστούν, οι επιπτώσεις αυτές μπορεί να οδηγήσουν σε σοκ, ανεπάρκεια οργάνων και θάνατο.

Τα συμπτώματα του HPS λειτουργούν σε τρεις φάσεις. Η πρώτη είναι η φάση επώασης, που διαρκεί έως και οκτώ εβδομάδες, κατά τη διάρκεια της οποίας ο ιός είναι παρών στο σώμα, αλλά δεν υπάρχουν αισθητά συμπτώματα.

Η δεύτερη φάση εξελίσσεται γρήγορα και περιλαμβάνει πυρετό, ρίγη, κόπωση, μυϊκούς πόνους, πόνο στο στομάχι, ναυτία, εμετό, διάρροια, εξάνθημα, ξηρό βήχα, πονοκέφαλο και ζάλη. Το στάδιο αυτό διαρκεί από δύο έως οκτώ ημέρες.

Περίπου τέσσερις έως δέκα ημέρες μετά από αυτά τα αρχικά συμπτώματα, αρχίζει η τρίτη και πιο σοβαρή φάση. Αυτή η τελευταία φάση περιλαμβάνει εσωτερική αιμορραγία, πνεύμονες γεμάτους υγρό, δυσκολία στην αναπνοή, ταχυκαρδία και σφίξιμο στο στήθος. Αυτά τα συμπτώματα μπορεί να είναι απειλητικά για τη ζωή και απαιτούν άμεση ιατρική φροντίδα.

Δεν υπάρχει συγκεκριμένη θεραπεία αλλά η έγκαιρη ιατρική φροντίδα μπορεί να αυξήσει τις πιθανότητες επιβίωσης. Οι ασθενείς συνήθως χρειάζονται θεραπεία με οξυγόνο, φάρμακα για τη σταθεροποίηση της αρτηριακής πίεσης και αντιιικά φάρμακα όπως η ριμπαβιρίνη, μεταξύ άλλων. Εάν οι ασθενείς επιβιώσουν από τα συμπτώματα σε προχωρημένο στάδιο, η ανάρρωση διαρκεί συνήθως μερικές εβδομάδες.