Η χρήση τεχνητής νοημοσύνης προκαλεί εθισμό - Τι δείχνει νέα μελέτη

Η ραγδαία εξάπλωση των AI chatbots όπως το ChatGPT και το Character.AI δεν αλλάζει μόνο τον τρόπο που οι άνθρωποι εργάζονται ή ψάχνουν πληροφορίες, αλλά φαίνεται να επηρεάζει και τη συμπεριφορά τους σε βαθύτερο επίπεδο. Μια νέα μελέτη εξετάζει το φαινόμενο της πιθανής «εξαρτητικής χρήσης» αυτών των συστημάτων και κάνει λόγο όχι για μία ενιαία μορφή εθισμού, αλλά για τρεις διαφορετικούς τύπους που συνδέονται με διαφορετικές ανάγκες και ψυχολογικά μοτίβα. Πιο συγκεκριμένα, οι ερευνητές, αναλύοντας εκατοντάδες σχετικές αναρτήσεις στο Reddit, περιγράφουν ένα κοινό υπόβαθρο που ονομάζουν «AI Genie phenomenon» — την αίσθηση ότι το chatbot μπορεί να σου δώσει ό,τι ακριβώς θέλεις, άμεσα και χωρίς κόπο. Αυτή η ευκολία φαίνεται να αποτελεί τον πυρήνα της υπερβολικής χρήσης.

Από τα forums στο εργαστήριο: πώς έγινε η έρευνα

Η μελέτη βασίστηκε σε ποιοτική και ποσοτική ανάλυση 334 επιλεγμένων αναρτήσεων από 14 διαφορετικά subreddits, όπου τα άτομα περιέγραφαν τη σχέση τους με AI chatbots. Οι ερευνητές δεν περιορίστηκαν σε στατιστικά δεδομένα, αλλά προσπάθησαν να κατανοήσουν τις ίδιες τις εμπειρίες των χρηστών μέσα από αφηγήσεις, σχόλια και προσωπικές ιστορίες. 

Αρχικά εντοπίστηκαν 794 σχετικές καταγραφές, οι οποίες φιλτραρίστηκαν ώστε να κρατηθούν μόνο όσες περιέγραφαν πραγματική εμπειρία εξάρτησης. Στη συνέχεια, έγινε θεματική ανάλυση, δηλαδή ταξινόμηση των εμπειριών σε επαναλαμβανόμενα μοτίβα συμπεριφοράς και συναισθημάτων. Η διαδικασία οδήγησε στην αναγνώριση τριών βασικών τύπων, καθώς και σε κοινά συμπτώματα που θυμίζουν κλασικές συμπεριφορικές εξάρτησης, όπως η αδυναμία ελέγχου, η εμμονή και η επανειλημμένη χρήση παρά τις αρνητικές συνέπειες.

Το «AI Genie»: γιατί τα chatbots γίνονται τόσο ελκυστικά

Στο επίκεντρο της μελέτης βρίσκεται η ιδέα ότι τα AI chatbots λειτουργούν σαν ένα είδος «ψηφιακού τζίνι». Μπορούν να απαντήσουν σε οποιαδήποτε ερώτηση, να δημιουργήσουν ιστορίες, χαρακτήρες ή ακόμα και συναισθηματικές σχέσεις, προσαρμοσμένες ακριβώς στις επιθυμίες του χρήστη. Ως αποτέλεσμα, στο άτομο δημιουργείται η αίσθηση μιας εμπειρίας σχεδόν απεριόριστης εξατομίκευσης, με ελάχιστη προσπάθεια. Ακριβώς αυτός ο συνδυασμός, σημειώνουν οι ερευνητές, φαίνεται να ενισχύει τη συνεχή ενασχόληση και σε ορισμένες περιπτώσεις, την εξάρτηση.

Οι τρεις τύποι «εθισμού» στα AI chatbots

1. Τα παιχνίδια ρόλων

Ο πρώτος τύπος αφορά χρήστες που αναλώνονται σε φανταστικές ιστορίες και ρόλους. Δημιουργούν κόσμους, χαρακτήρες και σενάρια, συχνά περνώντας περισσότερο χρόνο εκεί παρά στην πραγματική ζωή. Για πολλούς, τα chatbots λειτουργούν ως μια μορφή απόδρασης από άγχος, πίεση ή απογοήτευση. Η πλήρης δυνατότητα δημιουργίας «τέλειων» κόσμων κάνει την εμπειρία ιδιαίτερα ελκυστική, αλλά και δυνητικά απορροφητική.

2.Ψηφιακές σχέσεις και συναισθηματική εξάρτηση

Ο δεύτερος τύπος αφορά χρήστες που αναπτύσσουν συναισθηματικούς δεσμούς με τα chatbots, σαν να ήταν πραγματικοί σύντροφοι, φίλοι ή ακόμα και θεραπευτές. Σε πολλές περιπτώσεις, οι χρήστες περιγράφουν έντονα συναισθήματα, μοναξιά και δυσκολία αποσύνδεσης, παρότι γνωρίζουν ότι η σχέση δεν είναι πραγματική. Η μελέτη δείχνει ότι η συνεχής επιβεβαίωση και η «φιλική» συμπεριφορά των chatbots μπορεί να ενισχύσει αυτή την εξάρτηση, δημιουργώντας μια μορφή εικονικής σχέσης που αντικαθιστά πραγματικές κοινωνικές επαφές.

3.Η παγίδα της ατελείωτης πληροφορίας

Ο τρίτος τύπος αφορά άτομα που χρησιμοποιούν τα chatbots για συνεχή αναζήτηση πληροφοριών. Ξεκινούν με μια απλή ερώτηση και καταλήγουν να περνούν ώρες σε μια αλυσίδα από επόμενες ερωτήσεις. Η αίσθηση ότι μπορείς να ρωτήσεις «οτιδήποτε» και να πάρεις άμεση απάντηση οδηγεί στην υπερβολή, με ορισμένους χρήστες να αναφέρουν μείωση συγκέντρωσης και πνευματική κόπωση.

Τα κοινά συμπτώματα: από εμμονή μέχρι αδυναμία διακοπής

Η ανάλυση εντόπισε συμπτώματα που θυμίζουν κλασικούς εθισμούς: εμμονική σκέψη, απώλεια ελέγχου, επανειλημμένη χρήση παρά την πρόθεση διακοπής και συναισθηματική αποφόρτιση μέσω της χρήσης. Κάποιοι χρήστες περιγράφουν ότι ακόμη κι όταν προσπαθούν να σταματήσουν, επιστρέφουν ξανά και ξανά, όπως συμβαίνει και σε άλλες μορφές συμπεριφορικής εξάρτησης.

Ο ρόλος του design: γιατί τα chatbots εθίζουν τους χρήστες

Η μελέτη υπογραμμίζει ότι ο σχεδιασμός των συστημάτων παίζει σημαντικό ρόλο. Η άμεση απάντηση, η ευγένεια, η προσωποποίηση και η δυνατότητα συνεχούς προσαρμογής των απαντήσεων δημιουργούν ένα περιβάλλον που ενισχύει την παραμονή του χρήστη. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ακόμη και η «ανθρωπομορφική» γλώσσα —όπως η χρήση εκφράσεων συναισθηματικής σχέσης— μπορεί να ενισχύσει τη συναισθηματική εμπλοκή.

Δεν είναι όλοι ίδιοι: διαφορετικές ανάγκες, διαφορετικοί κίνδυνοι

Ένα από τα βασικά συμπεράσματα της μελέτης είναι ότι δεν υπάρχει μία ενιαία μορφή «AI εθισμού». Άλλοι αναζητούν απόδραση, άλλοι συντροφικότητα και άλλοι πληροφορία. Αυτό σημαίνει ότι και οι λύσεις πρέπει να είναι διαφορετικές. Για παράδειγμα, η μελέτη δείχνει ότι η αντικατάσταση της χρήσης με δημιουργικές δραστηριότητες μπορεί να βοηθήσει όσους εμπλέκονται σε roleplay, ενώ οι κοινωνικές σχέσεις φαίνεται να είναι πιο σημαντικές για όσους αναπτύσσουν συναισθηματική εξάρτηση.

Συμπέρασμα: ένα νέο πεδίο που μόλις αρχίζει να κατανοείται

Οι ερευνητές καταλήγουν ότι η εξάρτηση από AI chatbots μοιάζει με άλλες συμπεριφορικές εξαρτήσεις, αλλά έχει και ιδιαίτερα χαρακτηριστικά λόγω της ευκολίας, της εξατομίκευσης και της αίσθησης «άμεσης ανταπόκρισης». Το φαινόμενο του «AI Genie» φαίνεται να είναι ο κοινός παρονομαστής που ενώνει τις διαφορετικές μορφές χρήσης. Ωστόσο, το ζήτημα παραμένει ανοιχτό: πρόκειται για έναν πραγματικό νέο τύπο εθισμού ή για μια νέα εκδοχή παλιών ανθρώπινων αναγκών, που απλώς ενισχύονται από την τεχνολογία;