Μπορούμε να ονειρευόμαστε ενώ είμαστε ξύπνιοι; Επιστήμονες λένε «ναι»

Μέχρι σήμερα οι περισσότεροι άνθρωποι θεωρούσαν ότι υπάρχει μια καθαρή διαχωριστική γραμμή: σκεφτόμαστε λογικά όταν είμαστε ξύπνιοι, ενώ ονειρευόμαστε όταν κοιμόμαστε. Μια νέα επιστημονική μελέτη όμως έρχεται να αμφισβητήσει αυτή την εικόνα, υποστηρίζοντας ότι τα όρια ανάμεσα στον ύπνο και την εγρήγορση είναι πολύ πιο θολά απ’ όσο πιστεύαμε.

Ερευνητές που μελέτησαν τι συμβαίνει στον εγκέφαλο τη στιγμή που ένας άνθρωπος περνά από την εγρήγορση στον ύπνο διαπίστωσαν κάτι απρόσμενο: εμπειρίες που μοιάζουν έντονα με όνειρα μπορούν να εμφανιστούν ακόμη και όταν ο εγκέφαλος παραμένει σε κατάσταση πλήρους εγρήγορσης. Αντίστοιχα, πιο λογικές και οργανωμένες σκέψεις, που θα περιμέναμε να υπάρχουν μόνο όταν είμαστε ξύπνιοι, μπορούν να εμφανιστούν και κατά τη διάρκεια του ύπνου. Τα ευρήματα δημοσιεύθηκαν στο περιοδικό Cell Reports και οι επιστήμονες υποστηρίζουν ότι ίσως χρειαστεί να επανεξετάσουμε τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη συνείδηση, τον ύπνο και τη λειτουργία του ανθρώπινου νου.

Για δεκαετίες κυριαρχούσε η αντίληψη ότι ο ύπνος και η εγρήγορση αποτελούν δύο διαφορετικούς κόσμους. Τα όνειρα θεωρούνταν μια εμπειρία αποκλειστικά συνδεδεμένη με τον ύπνο, ιδιαίτερα με τις φάσεις όπου τα όνειρα είναι πιο έντονα. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια ορισμένες παρατηρήσεις είχαν αρχίσει να δημιουργούν μια διαφορετική εικόνα. Οι άνθρωποι πολλές φορές περιγράφουν περίεργες, παράξενες ή αποσπασματικές σκέψεις, ενώ είναι ξύπνιοι, όπως όταν αφαιρούνται, ονειροπολούν ή βρίσκονται σε κατάσταση έντονης κόπωσης.

Πώς πραγματοποιήθηκε η μελέτη

Για να εξετάσουν καλύτερα αυτή τη μεταβατική περίοδο, οι ερευνητές μελέτησαν 92 υγιείς εθελοντές. Οι συμμετέχοντες κάθονταν αναπαυτικά σε ήσυχο και σκοτεινό χώρο με κλειστά μάτια, καθώς προσπαθούσαν να χαλαρώσουν και να αποκοιμηθούν. Οι επιστήμονες κατέγραφαν παράλληλα τη δραστηριότητα του εγκεφάλου τους μέσω ηλεκτροεγκεφαλογραφήματος, δηλαδή με αισθητήρες που καταγράφουν τα ηλεκτρικά σήματα του εγκεφάλου. Κατά διαστήματα οι συμμετέχοντες διακόπτονταν είτε από έναν ήχο είτε από ένα ασυνήθιστο τέχνασμα: για παράδειγμα, ενώ κρατούσαν ένα ελαφρύ μπουκάλι στο χέρι, χαλάρωναν και όταν είχαν αποκοιμηθεί, αυτό έπεφτε προκαλώντας θόρυβο που τους ξυπνούσε. Αμέσως μετά τους ζητούσαν να περιγράψουν τι ακριβώς περνούσε από το μυαλό τους τα τελευταία δέκα δευτερόλεπτα πριν τη διακοπή. Στη συνέχεια βαθμολογούσαν την εμπειρία τους ως προς διάφορα χαρακτηριστικά, όπως το πόσο παράξενη ήταν, πόσο αυθόρμητη, πόσο οργανωμένη και πόσο ξύπνιοι ένιωθαν εκείνη τη στιγμή.

Τα αποτελέσματα της μελέτης

Από τις απαντήσεις προέκυψαν τέσσερις διαφορετικές κατηγορίες νοητικών καταστάσεων. Η πρώτη περιλάμβανε σύντομες, αποσπασματικές σκέψεις που εμφανίζονταν αυθόρμητα. Η δεύτερη περιλάμβανε πιο «άγρυπνες» εμπειρίες, με αυξημένη επαφή με το περιβάλλον. Η τρίτη περιλάμβανε τις πιο παράξενες και ονειρικές εμπειρίες, με εικόνες και συνειρμούς που θύμιζαν κανονικά όνειρα. Η τέταρτη περιλάμβανε πιο οργανωμένες και σκόπιμες σκέψεις, όπως σχεδιασμό ή σκέψεις για μελλοντικές ενέργειες.  Το πιο εντυπωσιακό εύρημα ήταν ότι καμία από αυτές τις καταστάσεις δεν ανήκε αποκλειστικά είτε στον ύπνο είτε στην εγρήγορση.

Οι ερευνητές εντόπισαν περιπτώσεις όπου συμμετέχοντες είχαν εμπειρίες έντονα ονειρικές, ενώ τα σήματα του εγκεφάλου έδειχναν καθαρά ότι βρίσκονταν ακόμη σε κατάσταση εγρήγορσης. Αντίστροφα, άλλοι εμφάνιζαν οργανωμένες και σκόπιμες σκέψεις, ενώ βρίσκονταν ήδη σε φάσεις ύπνου. Με άλλα λόγια, το περιεχόμενο των σκέψεών μας φαίνεται να μην εξαρτάται αποκλειστικά από το αν κοιμόμαστε ή είμαστε ξύπνιοι.

Οι ερευνητές διαπίστωσαν επίσης ότι διαφορετικές νοητικές εμπειρίες συνοδεύονταν από διαφορετικά μοτίβα δραστηριότητας στον εγκέφαλο. Ορισμένες καταστάσεις συνδέονταν με πιο σύνθετα εγκεφαλικά σήματα, ενώ άλλες εμφάνιζαν μειωμένη επικοινωνία ανάμεσα σε διαφορετικές περιοχές του εγκεφάλου. Σύμφωνα με τους συγγραφείς, αυτό δείχνει ότι δεν είναι απλώς ο «διακόπτης» ύπνου-εγρήγορσης που καθορίζει τι βιώνει ο άνθρωπος, αλλά πιο λεπτές και συνεχώς μεταβαλλόμενες αλλαγές στη λειτουργία του εγκεφάλου.

Μια νέα προσέγγιση της ανθρώπινης συνείδησης και η αξία της για την ιατρική

Τα ευρήματα θα μπορούσαν να έχουν και πρακτικές εφαρμογές. Διαταραχές όπως η αϋπνία, η ναρκοληψία ή η νόσος Πάρκινσον συχνά συνοδεύονται από παράξενες εμπειρίες μεταξύ ύπνου και ξύπνιου. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι η καλύτερη κατανόηση αυτών των μεταβατικών νοητικών καταστάσεων ίσως βοηθήσει στο μέλλον στην καλύτερη διάγνωση και αντιμετώπιση τέτοιων προβλημάτων.

Πέρα όμως από τις πιθανές εφαρμογές στην ιατρική, η μελέτη θέτει και ένα βαθύτερο ερώτημα: τι σημαίνει τελικά να είμαστε πραγματικά ξύπνιοι; Αν ο εγκέφαλος μπορεί να παράγει εμπειρίες που μοιάζουν με όνειρα ενώ είμαστε ακόμη ξύπνιοι, τότε ίσως η ανθρώπινη συνείδηση να μοιάζει λιγότερο με έναν διακόπτη που ανοίγει και κλείνει και περισσότερο με ένα συνεχές φάσμα που αλλάζει διαρκώς.