Η συστηματική παρακολούθηση τηλεόρασης συρρικνώνει τον εγκέφαλο

Περνάμε όλο και περισσότερες ώρες καθισμένοι, είτε μπροστά στην τηλεόραση είτε στο γραφείο. Μέχρι σήμερα, οι περισσότερες έρευνες αντιμετώπιζαν όλες τις μορφές καθιστικής ζωής σαν να είχαν την ίδια επίδραση στην υγεία. Μια νέα, μακροχρόνια μελέτη έρχεται όμως να δείξει ότι τα πράγματα ίσως είναι πιο σύνθετα. Σύμφωνα με τα ευρήματά της, η πολύ συχνή παρακολούθηση τηλεόρασης συνδέεται με αλλαγές στη δομή του εγκεφάλου που σχετίζονται με τη γνωστική έκπτωση, ενώ η καθιστική εργασία δεν εμφάνισε τις ίδιες συσχετίσεις και, σε ορισμένες περιπτώσεις, συνδέθηκε ακόμη και με καλύτερους δείκτες εγκεφαλικής υγείας.

Οι ερευνητές εξηγούν ότι δεν αρκεί να γνωρίζουμε πόσες ώρες κάθεται κάποιος μέσα στην ημέρα. Εξίσου σημαντικό φαίνεται να είναι τι κάνει όσο κάθεται. Άλλο είναι να παρακολουθεί παθητικά τηλεόραση και άλλο να εργάζεται, να λύνει προβλήματα, να διαβάζει ή να ασχολείται με δραστηριότητες που απαιτούν πνευματική συμμετοχή.

Τι εξέτασαν οι ερευνητές σε διάστημα άνω των δύο δεκαετιών 

Η έρευνα βασίστηκε σε στοιχεία της μεγάλης αμερικανικής μελέτης ARIC, η οποία παρακολουθεί την υγεία χιλιάδων ενηλίκων επί δεκαετίες. Οι επιστήμονες ανέλυσαν δεδομένα από 1.712 άτομα που δεν είχαν άνοια. Οι συμμετέχοντες είχαν δηλώσει, στα τέλη της δεκαετίας του 1980, πόσο συχνά έβλεπαν τηλεόραση στον ελεύθερο χρόνο τους και πόσο συχνά κάθονταν στη δουλειά τους. Περίπου 22 έως 24 χρόνια αργότερα υποβλήθηκαν σε μαγνητική τομογραφία εγκεφάλου, ώστε να αξιολογηθούν ο όγκος διαφόρων περιοχών του εγκεφάλου και αλλοιώσεις στη λευκή ουσία, οι οποίες αποτελούν δείκτη της υγείας των μικρών αγγείων του εγκεφάλου και έχουν συνδεθεί με αυξημένο κίνδυνο γνωστικής έκπτωσης και άνοιας.

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι όσοι δήλωναν πως παρακολουθούσαν τηλεόραση πολύ συχνά εμφάνιζαν μεγαλύτερο όγκο αλλοιώσεων στη λευκή ουσία και μικρότερο όγκο σε περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με τη μνήμη, τη σκέψη και άλλες ανώτερες γνωστικές λειτουργίες. Αντίθετα, όσοι περνούσαν πολλές ώρες καθισμένοι στην εργασία τους είχαν μικρότερο φορτίο αυτών των αλλοιώσεων και μεγαλύτερο όγκο σε ορισμένες περιοχές του εγκεφάλου, κυρίως στους μετωπιαίους, βρεγματικούς και ινιακούς λοβούς. Οι συσχετίσεις αυτές παρέμειναν ακόμη και όταν οι ερευνητές έλαβαν υπόψη τη σωματική δραστηριότητα, γεγονός που υποδηλώνει ότι η διαφορά δεν εξηγείται απλώς από το αν κάποιος γυμνάζεται ή όχι.

Οι επιστήμονες τονίζουν ότι τα ευρήματα δεν σημαίνουν πως η καθιστική εργασία προστατεύει τον εγκέφαλο ούτε ότι η τηλεόραση προκαλεί από μόνη της βλάβες. Η μελέτη είναι παρατηρητική και καταγράφει συσχετίσεις, όχι σχέση αιτίας και αποτελέσματος. Ωστόσο, τα αποτελέσματα ενισχύουν την ιδέα ότι η ποιότητα της καθιστικής δραστηριότητας ίσως έχει σημασία.

Γιατί η τηλεόραση και η καθιστική εργασία δεν φαίνεται να έχουν την ίδια επίδραση 

Μία πιθανή εξήγηση είναι ότι η τηλεόραση αποτελεί συνήθως μια παθητική δραστηριότητα, με περιορισμένη πνευματική συμμετοχή. Αντίθετα, η εργασία γραφείου συχνά απαιτεί συγκέντρωση, λήψη αποφάσεων, επίλυση προβλημάτων και συνεχή επεξεργασία πληροφοριών. Αυτή η πνευματική ενεργοποίηση ενδέχεται να συμβάλλει στη διατήρηση ορισμένων εγκεφαλικών λειτουργιών, ακόμη κι αν το άτομο παραμένει καθιστό για αρκετές ώρες. Παρ' όλα αυτά, οι ερευνητές επισημαίνουν ότι ούτε η πολύωρη καθιστική εργασία είναι ιδανική, καθώς η παρατεταμένη ακινησία μπορεί να έχει άλλες αρνητικές επιπτώσεις στην υγεία.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και το γεγονός ότι οι συσχετίσεις ήταν πιο έντονες στους άνδρες. Στους συμμετέχοντες αυτούς, η συχνή παρακολούθηση τηλεόρασης συνδέθηκε με μικρότερο όγκο σε περισσότερες περιοχές του εγκεφάλου, ενώ στις γυναίκες οι αντίστοιχες συσχετίσεις ήταν περιορισμένες. Οι ερευνητές δεν μπορούν να εξηγήσουν με βεβαιότητα γιατί συμβαίνει αυτό, όμως εκτιμούν ότι πιθανό ρόλο παίζουν βιολογικές διαφορές, διαφορετικές συνήθειες ή ο τρόπος με τον οποίο οι άνδρες και οι γυναίκες περνούν τον χρόνο τους μπροστά στην τηλεόραση ή στην εργασία.

Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο είναι ότι τα αποτελέσματα παρέμειναν ουσιαστικά τα ίδια ακόμη και μετά από πρόσθετες αναλύσεις. Οι επιστήμονες έλαβαν υπόψη παράγοντες όπως την ηλικία, το φύλο, την εκπαίδευση, το σωματικό βάρος, το κάπνισμα, την υπέρταση, τον διαβήτη, τη φυσική δραστηριότητα και ακόμη και γενετικούς παράγοντες που σχετίζονται με τη νόσο Αλτσχάιμερ. Η σταθερότητα των ευρημάτων ενισχύει την αξιοπιστία των συσχετίσεων που παρατηρήθηκαν.

Τι σημαίνουν τα ευρήματα για την καθημερινότητα και την πρόληψη 

Το βασικό μήνυμα της μελέτης είναι ότι δεν πρέπει να αντιμετωπίζουμε όλες τις μορφές καθιστικής ζωής ως ίδιες. Η καθιστική συμπεριφορά που συνοδεύεται από πνευματική δραστηριότητα φαίνεται να διαφέρει από την παθητική παρακολούθηση τηλεόρασης. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι οι μελλοντικές οδηγίες για την πρόληψη της γνωστικής έκπτωσης θα πρέπει να λαμβάνουν υπόψη όχι μόνο τον χρόνο που περνάμε καθισμένοι, αλλά και το περιεχόμενο αυτών των ωρών. Παράλληλα, υπενθυμίζουν ότι η τακτική σωματική άσκηση και τα συχνά διαλείμματα από την ακινησία εξακολουθούν να αποτελούν βασικές συνήθειες για τη διατήρηση της καλής υγείας του εγκεφάλου και του οργανισμού συνολικά.