Η άνοια «γερνά» τον εγκέφαλο περισσότερο από κάθε άλλη διαταραχή, δείχνει μεγάλη μελέτη

Ο εγκέφαλος δεν γερνά με τον ίδιο τρόπο σε όλες τις νευρολογικές και ψυχιατρικές διαταραχές. Αυτό είναι το βασικό συμπέρασμα μιας μεγάλης διεθνούς μελέτης που συνέκρινε εννέα συχνές παθήσεις του εγκεφάλου και διαπίστωσε ότι η άνοια, και ιδιαίτερα η νόσος Αλτσχάιμερ, συνδέεται με τη μεγαλύτερη επιτάχυνση της εγκεφαλικής γήρανσης. Ακολούθησαν οι διαταραχές εξάρτησης από αλκοόλ και κάπνισμα, ενώ πιο ήπιες επιδράσεις παρατηρήθηκαν σε ψυχιατρικές διαταραχές π.χ. στη σχιζοφρένεια, τη διπολική διαταραχή και την κατάθλιψη. Αντίθετα, στη διαταραχή ελλειμματικής προσοχής και υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ) και στον αυτισμό δεν βρέθηκαν σαφείς ενδείξεις πρόωρης εγκεφαλικής γήρανσης.

Η μελέτη δημοσιεύθηκε στο περιοδικό PLOS Medicine και ανέλυσε δεδομένα από σχεδόν 46.000 υγιείς ανθρώπους και περίπου 2.700 ασθενείς με διαφορετικές εγκεφαλικές διαταραχές. Οι ερευνητές επιδίωξαν να απαντήσουν σε ένα βασικό ερώτημα: αν ο εγκέφαλος φαίνεται «μεγαλύτερος» από την πραγματική ηλικία ενός ανθρώπου και αν αυτό συμβαίνει με διαφορετικό τρόπο ανάλογα με την πάθηση.

Πώς οι επιστήμονες υπολόγισαν την «ηλικία» του εγκεφάλου 

Η βασική ιδέα της έρευνας ήταν σχετικά απλή. Χρησιμοποιώντας μαγνητικές τομογραφίες και εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης, οι επιστήμονες εκτίμησαν την ηλικία του εγκεφάλου κάθε συμμετέχοντα με βάση τη δομή του εγκεφαλικού ιστού. Στη συνέχεια συνέκριναν αυτή την εκτιμώμενη ηλικία με την πραγματική ηλικία του ατόμου. Όταν ο εγκέφαλος εμφανιζόταν μεγαλύτερος από την πραγματική ηλικία, αυτό θεωρήθηκε ένδειξη επιταχυνόμενης εγκεφαλικής γήρανσης.

Τα αποτελέσματα έδειξαν ένα σαφές μοτίβο. Η μεγαλύτερη απόκλιση παρατηρήθηκε στη νόσο Αλτσχάιμερ, όπου ο εγκέφαλος έδειχνε σημαντικά πιο «γερασμένος» σε σχέση με συνομήλικους υγιείς ανθρώπους. Ακολουθούσε η ήπια νοητική διαταραχή, η οποία θεωρείται συχνά πρόδρομο στάδιο της άνοιας. Οι διαταραχές εξάρτησης από αλκοόλ και καπνό εμφάνισαν επίσης έντονη επιτάχυνση της εγκεφαλικής γήρανσης, ενώ οι ψυχιατρικές διαταραχές παρουσίασαν μέτρια αύξηση. Αντίθετα, στα άτομα με ΔΕΠΥ ή αυτισμό οι διαφορές ήταν ελάχιστες και δεν διέφεραν ουσιαστικά από εκείνες των υγιών ατόμων.

Οι ερευνητές δεν περιορίστηκαν μόνο στη συνολική εικόνα του εγκεφάλου, αλλά εξέτασαν επίσης συγκεκριμένα ποιες περιοχές σχετίζονται περισσότερο με αυτή την επιταχυνόμενη γήρανση. Διαπίστωσαν ότι κάθε ομάδα διαταραχών συνδέεται με διαφορετικά εγκεφαλικά κυκλώματα. Στις ψυχιατρικές διαταραχές επηρεάζονταν κυρίως περιοχές του μετωπιαίου και κροταφικού λοβού, που συμμετέχουν στη σκέψη, τη μνήμη, τη γλώσσα και τη συναισθηματική επεξεργασία. Στις διαταραχές εξάρτησης εμφανίζονταν αλλαγές σε δίκτυα που σχετίζονται με την προσοχή, την ανταμοιβή και τον έλεγχο της συμπεριφοράς. Στην άνοια οι μεταβολές εντοπίζονταν κυρίως σε περιοχές που είναι γνωστό ότι επηρεάζονται νωρίς από τη νόσο Αλτσχάιμερ.

Η περιοχή με το μεγαλύτερο πρόβλημα

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ευρήματα ήταν ότι μια περιοχή του εγκεφάλου, ο προμετωπιαίος φλοιός, εμφανιζόταν να συμμετέχει σχεδόν σε όλες τις διαταραχές που συνδέθηκαν με επιταχυνόμενη γήρανση. Ο προμετωπιαίος φλοιός είναι κρίσιμος για λειτουργίες όπως ο προγραμματισμός, η λήψη αποφάσεων, η συγκέντρωση και ο έλεγχος της συμπεριφοράς. Σύμφωνα με τους συγγραφείς, αυτό μπορεί να σημαίνει ότι διαφορετικές παθήσεις καταλήγουν να επηρεάζουν ορισμένους κοινούς μηχανισμούς γήρανσης του εγκεφάλου.

Η ερευνητική ομάδα προσπάθησε επίσης να διερευνήσει ποιοι βιολογικοί μηχανισμοί μπορεί να κρύβονται πίσω από αυτές τις διαφορές. Συνδυάζοντας τα ευρήματα από τις μαγνητικές τομογραφίες με δεδομένα γονιδιακής έκφρασης, διαπίστωσε ότι κάθε κατηγορία διαταραχών συνδέεται με διαφορετικές βιολογικές διεργασίες. Στις ψυχιατρικές διαταραχές φάνηκε να εμπλέκονται μηχανισμοί που σχετίζονται με την παραγωγή και μεταφορά πρωτεϊνών μέσα στα κύτταρα. Στις εξαρτήσεις συνδέθηκαν περισσότερο διαδικασίες που αφορούν τον μεταβολισμό και τη λειτουργία των συνάψεων μεταξύ των νευρώνων. Στην άνοια αναδείχθηκαν μηχανισμοί που σχετίζονται με τη σωστή τοποθέτηση πρωτεϊνών μέσα στα κύτταρα και με την επιδιόρθωση βλαβών στο DNA.

Παρά τους όποιους περιορισμούς, οι ερευνητές θεωρούν ότι τα ευρήματα έχουν σημαντική κλινική προοπτική. Η εκτίμηση της «ηλικίας του εγκεφάλου» θα μπορούσε στο μέλλον να χρησιμοποιηθεί ως βιοδείκτης για την έγκαιρη ανίχνευση ατόμων που κινδυνεύουν περισσότερο από άνοια, για την παρακολούθηση της πορείας μιας νόσου ή ακόμη και για τη διάκριση μεταξύ διαφορετικών ψυχιατρικών διαταραχών.

Κλειδί οι εξατομικευμένες παρεμβάσεις

Το σημαντικότερο μήνυμα της μελέτης είναι ότι η επιταχυνόμενη εγκεφαλική γήρανση φαίνεται να αποτελεί κοινό χαρακτηριστικό πολλών συχνών παθήσεων του εγκεφάλου, αλλά όχι όλων. Η άνοια εμφανίζει τη μεγαλύτερη επιβάρυνση, οι εξαρτήσεις ακολουθούν, ενώ οι ψυχιατρικές διαταραχές παρουσιάζουν πιο ήπιες αλλά υπαρκτές μεταβολές. Αν αυτά τα μοτίβα επιβεβαιωθούν και σε μελλοντικές έρευνες, ίσως ανοίξει ο δρόμος για πιο εξατομικευμένες παρεμβάσεις και καλύτερη πρόβλεψη της εξέλιξης των νευρολογικών και ψυχιατρικών νοσημάτων.