Πόσο μπορεί να αντέξει το καθεστώς του Ιράν μετά τον θάνατο του Χαμενεΐ;

Η δολοφονία του Ανώτατου Ηγέτη του Ιράν, Αλί Χαμενεΐ, στο πρώτο κύμα κοινών Αμερικανο-ισραηλινών επιδρομών έχει βρει την Ισλαμική Δημοκρατία στην πιο επισφαλή στιγμή της από το 1979.

Η κοινή επιχείρηση στόχευε στην ανώτερη στρατιωτική και πολιτική ηγεσία κάτι που η Ουάσινγκτον χαρακτήρισε ως μια αποφασιστική προσπάθεια να παραλύσει η διοικητική δομή του Ιράν. Από νωρίς το μεσημέρι του Σαββάτου, οι Ισραηλινοί μετέδιδαν ότι ο Αγιατολάχ είχε σκοτωθεί κάτι που μερικές μέρες νωρίτερα φάνταζε τουλάχιστον αδιανόητο.

Αφού κυκλοφόρησε η είδηση, το σκηνικό εντός και εκτός χώρας ήταν διφορούμενο. Από τη μια πλευρά, σε μεγάλες ιρανικές πόλεις πολίτες βγήκαν στους δρόμους και πανηγύριζαν τον θάνατο του Ανώτατου ηγέτη. Για πολλούς, η εξάλειψη του ανώτατου ηγέτη φάνηκε να αντιπροσωπεύει μια ιστορική ρήξη - ένα άνοιγμα που χρόνια πολιτικής αντίστασης δεν είχαν καταφέρει να επιτύχουν από μόνα τους.

Τόσο ο πρόεδρος των ΗΠΑ όσο και ο πρωθυπουργός του Ισραήλ χρησιμοποίησαν άμεση γλώσσα στις δημόσιες δηλώσεις τους μετά τις επιθέσεις. Ο Ντόναλντ Τραμπ προέτρεψε τους Ιρανούς να αδράξουν την ευκαιρία να «αναλάβουν την κυβέρνησή τους». Ο Ισραηλινός πρωθυπουργός Μπενιαμίν Νετανιάχου επανέλαβε το θέμα, υποστηρίζοντας ότι η αλλαγή καθεστώτος είναι επιθυμητή και εφικτή.

Ενώ η στρατιωτική φάση της Επιχείρησης «Epic Fury», όπως την έχουν χαρακτηρίσει οι ΗΠΑ, φαινόταν στενά συντονισμένη και σε μεγάλο βαθμό υπό τον έλεγχο των ΗΠΑ, η πολιτική απήχηση στο ιρανικό κοινό παραμένει πολύ λιγότερο προβλέψιμη.

Το πρωί της Κυριακής, η ιρανική κρατική τηλεόραση επιβεβαίωσε επίσημα τον θάνατο του Χαμενεΐ, προτού ανακοινώσει γρήγορα τον σχηματισμό ενός προσωρινού συμβουλίου τριών ανδρών οι οποίοι θα αναλάβουν την εκτελεστική εξουσία. Ωστόσο, αμέσως μετά την επίσημη ανακοίνωση, υποστηρικτές του Χαμενεΐ,  κραδαίνοντας τη φωτογραφία του, ορκίζονταν εκδίκηση.

Πώς θα εκλεγεί ο νέος ηγέτης

Σύμφωνα με το Σύνταγμα του Ιράν, η επιλογή νέου ανώτατου ηγέτη εμπίπτει στην αρμοδιότητα της Συνέλευσης των Εμπειρογνωμόνων, ενός κληρικού σώματος 88 μελών, τα οποία εκλέγονται με λαϊκή ψηφοφορία για οκταετή θητεία.

Ωστόσο, η εκλογική διαδικασία περιλαμβάνει έναν κρίσιμο περιορισμό. Όλοι οι υποψήφιοι για τη Συνέλευση πρέπει να ελεγχθούν και να εγκριθούν από το Συμβούλιο των Φυλάκων. Το 12μελές αυτό σώμα είναι βαθιά συνδεδεμένο με την ηγετική δομή: έξι μέλη διορίζονται απευθείας από τον ανώτατο ηγέτη και έξι προτείνονται από τη δικαστική εξουσία και εγκρίνονται από το κοινοβούλιο, ενώ ο επικεφαλής της δικαστικής εξουσίας διορίζεται επίσης από τον ανώτατο ηγέτη.

Η επιρροή του Χαμενεΐ και η διαδικασία διαδοχής

Στην πράξη, ο Χαμενεΐ είχε σημαντική επιρροή στον θεσμό που είναι επιφορτισμένος με την επιλογή του διαδόχου του. Το καθεστώς κινήθηκε γρήγορα προς την κατεύθυνση της συνέχειας και της σταθερότητας. Επικαλούμενες τους συνταγματικούς μηχανισμούς και ενεργοποιώντας την προσωρινή διακυβέρνηση, οι ιρανικές αρχές επιδιώκουν να σηματοδοτήσουν ότι το σύστημα παραμένει αλώβητο, παρά την απώλεια της κορυφαίας του μορφής.

Οι εικασίες έχουν αναπόφευκτα στραφεί σε πιθανούς διαδόχους. Στο Ιράν είναι ασυνήθιστο να ανακοινώνονται εκ των προτέρων δημόσια οι πιθανοί υποψήφιοι, ενώ η διαδικασία λαμβάνει χώρα κεκλεισμένων των θυρών. Ωστόσο, εντός της Συνέλευσης των Εμπειρογνωμόνων θεωρείται ότι υπάρχει μια μικρή επιτροπή, η οποία έχει αναλάβει την αξιολόγηση και τον περιορισμό των ονομάτων, ενδεχομένως παρουσιάζοντας έναν κατάλογο υποψηφίων στο σύνολο του σώματος μόλις ξεκινήσουν οι επίσημες διαδικασίες. Οι συνεδριάσεις διεξάγονται κεκλεισμένων των θυρών και η ψηφοφορία δεν δημοσιοποιείται, γεγονός που περιορίζει τον εξωτερικό έλεγχο.

Τα τελευταία χρόνια υπάρχουν εικασίες ότι ο μεγαλύτερος γιος του Χαμενεΐ, ο Μοτζτάμπα, ενδέχεται να είναι υποψήφιος. Ωστόσο, με αρκετούς από τους πιο έμπιστους διοικητές του πατέρα του στο Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης να έχουν, σύμφωνα με πληροφορίες, σκοτωθεί στις πρόσφατες επιθέσεις, η εσωτερική ισορροπία δυνάμεων ενδέχεται να έχει μετατοπιστεί.

Τα τεκταινόμενα του Ιουνίου του 1989, όταν ο ίδιος ο Χαμενεΐ αναδείχθηκε ανώτατος ηγέτης, παρότι δεν θεωρούνταν ευρέως φαβορί, υπενθυμίζουν ότι το αποτέλεσμα μπορεί να διαψεύσει τις προσδοκίες. Η διαδικασία επιλογής θα μπορούσε να προχωρήσει γρήγορα, ενδεχομένως να ολοκληρωθεί μέσα σε λίγες ημέρες.

Το στρατιωτικό πλήγμα και η ευάλωτη θέση του Ιράν

Στρατιωτικά, ωστόσο, η Ισλαμική Δημοκρατία έχει υποστεί σοβαρό πλήγμα. Αναφορές κάνουν λόγο για τον θάνατο αρκετών ανώτερων διοικητών στις αρχικές επιδρομές, ενώ οι επιζώντες αξιωματούχοι παραμένουν υπό απειλή, καθώς συνεχίζονται οι αεροπορικές επιχειρήσεις. Η αίσθηση ότι πλέον η χώρα είναι ευάλωτη είναι έντονη: κέντρα διοίκησης έχουν υποστεί ζημιές, η ηγεσία έχει αποκεφαλιστεί και η λήψη αποφάσεων διεξάγεται υπό συνθήκες κρίσης.

Παρά ταύτα, το Ιράν έχει επιδείξει ικανότητα αντίδρασης. Μέσα στις δύο πρώτες ημέρες των επιθέσεων, οι ιρανικές δυνάμεις εξαπέλυσαν πλήγματα εναντίον αμερικανικών βάσεων σε αρκετές αραβικές χώρες, καθώς και εναντίον στόχων στο Ισραήλ. Για πρώτη φορά, πύραυλοι έπληξαν μη στρατιωτικές εγκαταστάσεις στο Ντουμπάι και πολιτικό αεροδρόμιο στο Κουβέιτ, διευρύνοντας δραματικά το γεωγραφικό αποτύπωμα της σύγκρουσης.

Η κλιμάκωση αυτή καταδεικνύει ότι, παρά τις απώλειες στην ηγεσία, το Ιράν διατηρεί επιχειρησιακές δυνατότητες και τη βούληση να τις χρησιμοποιήσει. Η προοπτική περαιτέρω περιφερειακής κλιμάκωσης αιωρείται πλέον πάνω από την κρίση.

Τα πιθανά σενάρια και οι επόμενες ημέρες

Από την οπτική των ηγετών του Ιράν, εάν η σύγκρουση διευρυνθεί και οι σύμμαχοί του σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή εμπλακούν ενεργά, η Τεχεράνη θα μπορούσε να αποκτήσει διαπραγματευτική επιρροή, ώστε να πιέσει για κατάπαυση του πυρός ή, τουλάχιστον, να αποφύγει μια πλήρη παράδοση υπό όρους που θα υπαγορεύονται από τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ.

Από μια διαφορετική οπτική, η συνεχιζόμενη στρατιωτική πίεση, σε συνδυασμό με ενδεχόμενες ανανεωμένες, μεγάλης κλίμακας διαμαρτυρίες, θα μπορούσαν να ωθήσουν την Ισλαμική Δημοκρατία προς μια συστημική κατάρρευση. Σε περίπτωση που τμήματα των δυνάμεων ασφαλείας κατακερματιστούν ή αρνηθούν να εκτελέσουν εντολές, οποιαδήποτε επίσημη συνταγματική διαδικασία μετάβασης θα μπορούσε γρήγορα να καταστεί άνευ αντικειμένου, παρακαμπτόμενη από τις εξελίξεις επί του πεδίου.

Οι επόμενες ημέρες θα δείξουν αν το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης και άλλα στοιχεία του κατασταλτικού μηχανισμού της χώρας μπορούν να διατηρήσουν τη συνοχή τους απουσία του μακροχρόνιου ανώτατου ηγέτη.

Προς το παρόν, όλα τα σενάρια παραμένουν ανοιχτά. Η Ισλαμική Δημοκρατία είναι απογυμνωμένη από βασικούς διοικητές και εκτεθειμένη σε συνεχιζόμενη στρατιωτική πίεση. Ωστόσο, διατηρεί θεσμικές δομές, ένοπλες δυνάμεις και ικανότητα αντιποίνων, στοιχεία που περιπλέκουν οποιαδήποτε απλοϊκή εκτίμηση περί άμεσης αλλαγής καθεστώτος.

Ο θάνατος του Αλί Χαμενεΐ έχει οδηγήσει το Ιράν σε μια ασταθή και αβέβαιη φάση. Το τι θα ακολουθήσει θα εξαρτηθεί από το κατά πόσον η Τεχεράνη μπορεί να διατηρήσει τον εσωτερικό έλεγχο υπό τις συνεχιζόμενες αεροπορικές επιδρομές, από το αν οι διαμαρτυρίες θα αποκτήσουν δυναμική και από το πόσο θα επεκταθούν οι συγκρούσεις στην ευρύτερη περιοχή. Η κατεύθυνση των εξελίξεων αναμένεται να καταστεί σαφέστερη τις επόμενες ημέρες, καθώς όλες οι πλευρές δοκιμάζουν τα στρατιωτικά τους όρια και την πολιτική τους αποφασιστικότητα.