Σερ Άρθουρ Έβανς: Ο άνθρωπος που αποκάλυψε την Κνωσό ή ο αρχαιολόγος που την… ξαναέχτισε;

Σαν σήμερα, στις 8 Ιουλίου 1851 γεννήθηκε στο Νας Μιλς της Αγγλίας ο σερ Άρθουρ Έβανς, ο άνθρωπος που συνέδεσε το όνομά του όσο λίγοι με την Κνωσό και τον Μινωικό Πολιτισμό.

Γιος του διακεκριμένου αρχαιοδίφη και νομισματολόγου Τζον Έβανς, μεγάλωσε ανάμεσα σε αρχαιότητες και σπάνια ευρήματα. Σπούδασε στην Οξφόρδη και το 1884 ανέλαβε έφορος του Ασμολειανού Μουσείου, όπου άρχισε να μελετά σφραγίδες και νομίσματα από την Κρήτη.

Αυτά τα μικρά αντικείμενα στάθηκαν η αφορμή για μια από τις σημαντικότερες αρχαιολογικές ανακαλύψεις του 20ού αιώνα.

Το ταξίδι που οδήγησε στην ανακάλυψη της Κνωσού

Το 1894 ο Έβανς επισκέφθηκε για πρώτη φορά την Κρήτη. Παρατηρώντας σφραγίδες με άγνωστα σύμβολα, διατύπωσε την υπόθεση ότι στο νησί είχε αναπτυχθεί ένας άγνωστος έως τότε προϊστορικός πολιτισμός.

Η μεγάλη ευκαιρία ήρθε λίγα χρόνια αργότερα. Μετά τη δημιουργία της Κρητικής Πολιτείας αγόρασε μεγάλο μέρος του λόφου Κεφάλα, κοντά στο Ηράκλειο, όπου ήδη από το 1878 ο Μίνως Καλοκαιρινός είχε πραγματοποιήσει τις πρώτες δοκιμαστικές ανασκαφές χωρίς να μπορέσει να τις ολοκληρώσει.

Στις 23 Μαρτίου 1900 ξεκίνησαν οι μεγάλες ανασκαφές. Μέσα σε λίγες ημέρες αποκαλύφθηκαν αποθήκες, διάδρομοι, αυλές, τεράστιοι πίθοι και ένα εκτεταμένο ανακτορικό συγκρότημα που ο Έβανς συνέδεσε με τον μυθικό βασιλιά Μίνωα, δίνοντας στον πολιτισμό το όνομα Μινωικός.

Η μεγάλη συμβολή του Έβανς στην αρχαιολογία

Η σημασία της ανασκαφής δεν περιορίστηκε στην αποκάλυψη του ανακτόρου.

Ο Έβανς καθιέρωσε για πρώτη φορά ένα οργανωμένο χρονολογικό σύστημα για την προϊστορική Κρήτη, το οποίο αποτέλεσε τη βάση για τη μελέτη της Εποχής του Χαλκού στο Αιγαίο.

Παράλληλα ταξινόμησε τις άγνωστες γραφές που βρέθηκαν στις πήλινες πινακίδες, εισάγοντας τους όρους:

• Κρητικά Ιερογλυφικά
• Γραμμική Α
• Γραμμική Β

Οι ονομασίες αυτές χρησιμοποιούνται μέχρι σήμερα. Αν και ο ίδιος δεν κατάφερε να αποκρυπτογραφήσει τις πινακίδες, η εργασία του άνοιξε τον δρόμο ώστε δεκαετίες αργότερα ο Μάικλ Βέντρις να αποκρυπτογραφήσει τη Γραμμική Β, αποδεικνύοντας ότι αποδίδει μια πρώιμη μορφή της ελληνικής γλώσσας.

Το μεγάλο δίλημμα: Αναστήλωση ή... ανακατασκευή;

Εκεί όπου το έργο του Έβανς εξακολουθεί να προκαλεί έντονες συζητήσεις είναι οι αναστηλωτικές παρεμβάσεις στην Κνωσό.

Σε αντίθεση με όσα προβλέπει η σύγχρονη αρχαιολογική πρακτική, ο Βρετανός αρχαιολόγος δεν περιορίστηκε στην αποκάλυψη των αρχαίων καταλοίπων.

Χρησιμοποίησε οπλισμένο σκυρόδεμα για να ανακατασκευάσει τμήματα του ανακτόρου, δημιούργησε νέους ορόφους, κίονες, κλιμακοστάσια και εξώστες, προσπαθώντας να αποδώσει την εικόνα που πίστευε ότι είχε το ανάκτορο πριν από περίπου 3.500 χρόνια.

Οι χαρακτηριστικοί κόκκινοι κίονες που γνωρίζει σήμερα κάθε επισκέπτης αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της προσέγγισης: βασίζονται σε αρχαιολογικά δεδομένα, όμως η τελική μορφή τους είναι αποτέλεσμα της αναστήλωσης των αρχών του 20ού αιώνα.

Οι τοιχογραφίες που δίχασαν την επιστημονική κοινότητα

Ακόμη μεγαλύτερη συζήτηση προκάλεσε η αποκατάσταση των περίφημων μινωικών τοιχογραφιών.

Οι περισσότερες είχαν σωθεί σε εκατοντάδες μικρά θραύσματα. Ο Έβανς ανέθεσε στους Εμίλ και Ανρί Ζιγιερόν να τις συμπληρώσουν, βασιζόμενοι στα διαθέσιμα ευρήματα αλλά και σε καλλιτεχνικές υποθέσεις.

Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα αποτελεί ο περίφημος «Πρίγκιπας με τα Κρίνα».

Σήμερα αρκετοί ειδικοί θεωρούν πιθανό ότι η σύνθεση δημιουργήθηκε από θραύσματα διαφορετικών παραστάσεων και δεν είναι βέβαιο ότι απεικόνιζε ποτέ μία ενιαία ανθρώπινη μορφή.

Το ίδιο ισχύει και για ορισμένες συμπληρώσεις στις τοιχογραφίες των ταυροκαθαψίων, των πομπών και άλλων γνωστών παραστάσεων. 

Ωστόσο, οι σύγχρονοι αρχαιολόγοι επισημαίνουν ότι οι επεμβάσεις αυτές αντανακλούν τις αντιλήψεις της εποχής και όχι πρόθεση παραποίησης της ιστορίας.

Η κληρονομιά που παραμένει ζωντανή

Παρά την αυστηρή κριτική που έχει δεχθεί, ελάχιστοι αμφισβητούν τη σημασία του έργου του. Χωρίς τις ανασκαφές του Έβανς, ο Μινωικός Πολιτισμός πιθανότατα θα παρέμενε για πολλά ακόμη χρόνια άγνωστος ή ελάχιστα κατανοητός.

Η Κνωσός εξελίχθηκε σε ένα από τα σημαντικότερα αρχαιολογικά μνημεία της Μεσογείου και σήμερα προσελκύει περισσότερους από ένα εκατομμύριο επισκέπτες κάθε χρόνο, αποτελώντας σημείο αναφοράς για την ιστορία και τον πολιτισμό της Κρήτης.

Ο σερ Άρθουρ Έβανς πέθανε στις 11 Ιουλίου 1941, στην Οξφόρδη, σε ηλικία 90 ετών. Το έργο του εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο μελέτης, θαυμασμού αλλά και επιστημονικού διαλόγου.

Πηγές:
Encyclopaedia Britannica – Sir Arthur Evans
Ashmolean Museum, University of Oxford
British School at Athens
Cambridge University – Έρευνες για τη Γραμμική Β
Υπουργείο Πολιτισμού – Αρχαιολογικός χώρος Κνωσού