Η «Παγίδα του Θουκυδίδη» και η θεωρία του αναπόφευκτου πολέμου: Μπορούν ΗΠΑ και Κίνα να ξεφύγουν;

«Τοὺς Ἀθηναίους μεγάλους γιγνομένους καὶ φόβον παρέχοντας τοῖς Λακεδαιμονίοις ἀναγκάσαι ἐς τὸ πολεμεῖν». Με αυτήν τη φράση, στην Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου (Α΄ 23.6), ο Θουκυδίδης περιγράφει αυτό που θεωρούσε ως την «αληθέστατη πρόφαση» του πολέμου: την άνοδο της Αθήνας και τον φόβο που αυτή προκάλεσε στη Σπάρτη.

Περισσότερο από δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα, η συγκεκριμένη διατύπωση επανήλθε δυναμικά στο επίκεντρο της γεωπολιτικής συζήτησης. Ο Αμερικανός πολιτικός επιστήμονας Γκράχαμ Άλισον, στο βιβλίο του «Προορισμένοι για Πόλεμο» (Destined for War, 2017), χρησιμοποίησε τον όρο «Παγίδα του Θουκυδίδη» για να περιγράψει τον κίνδυνο σύγκρουσης ανάμεσα σε μια ανερχόμενη δύναμη και μια κατεστημένη ηγεμονία. Στη σύγχρονη εκδοχή της θεωρίας, η Κίνα αναλαμβάνει τον ρόλο της ανερχόμενης Αθήνας και οι Ηνωμένες Πολιτείες εκείνον της φοβισμένης Σπάρτης.

Η ιδέα γνώρισε τεράστια επιτυχία. Πολιτικοί αναλυτές, think tanks και στρατηγικοί σύμβουλοι την επαναλαμβάνουν σχεδόν ως αυτονόητη εξήγηση για τον ανταγωνισμό ΗΠΑ–Κίνας.

Εξάλλου, μελέτη του Belfer Center στο Χάρβαρντ, υπό την καθοδήγηση του Γκράχαμ Άλισον, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι στις 12 από τις 16 ιστορικές περιπτώσεις όπου μια ανερχόμενη δύναμη αμφισβήτησε την κυριαρχία μιας κατεστημένης, η αντιπαράθεση οδήγησε τελικά σε πόλεμο.

Ωστόσο, η θεωρία έχει δεχθεί ισχυρή κριτική από ιστορικούς και αναλυτές διεθνών σχέσεων, οι οποίοι υποστηρίζουν ότι οι σημερινές γεωπολιτικές ισορροπίες δεν μπορούν να ερμηνευθούν μηχανιστικά μέσα από ιστορικές αναλογίες και απλουστευτικά σχήματα.

Σι: Μπορούμε να αποφύγουμε την «παγίδα του Θουκυδίδη»;

Σε αυτή ακριβώς τη θεωρία αναφέρθηκε το πρωί της Πέμπτης (14/5) και ο Κινέζος πρόεδρος, Σι Τζινπίνγκ, ο οποίος κατά τη διάρκεια της συνάντησής του με τον Ντόναλντ Τραμπ, έθεσε το ερώτημα αν οι δύο χώρες μπορούν να αποφύγουν τη λεγόμενη «παγίδα του Θουκυδίδη», η οποία αναφέρεται στον κίνδυνο σύγκρουσης ανάμεσα σε μια ανερχόμενη δύναμη και μια κυρίαρχη.

«Ο κόσμος βρίσκεται σε ένα νέο σταυροδρόμι. Μπορούν η Κίνα και οι Ηνωμένες Πολιτείες να ξεπεράσουν την παγίδα του Θουκυδίδη και να δημιουργήσουν ένα νέο μοντέλο σχέσεων;», επισήμανε χαρακτηριστικά.

Όταν η γεωπολιτική παρουσιάζεται σαν φυσικός νόμος

Το πιο προβληματικό στοιχείο της «Παγίδας του Θουκυδίδη» δεν είναι η ίδια η ιστορική αναλογία. Είναι η μετατροπή της σε νομοτέλεια. Οι μεταβολές ισχύος παρουσιάζονται μέσα από τη γλώσσα του «δομικού ρεαλισμού», σαν να πρόκειται για φυσικά φαινόμενα - όπως η βαρύτητα - και όχι για αποτέλεσμα πολιτικών επιλογών.

Έτσι, η σύγκρουση εμφανίζεται σχεδόν ως μοιραία κατάληξη. Όταν όμως κάτι παρουσιάζεται ως αναπόφευκτο, εξαφανίζεται η πολιτική ευθύνη. Η επέκταση στρατιωτικών συμμαχιών, οι κυρώσεις, οι εμπορικοί πόλεμοι, οι στρατιωτικές περικυκλώσεις και οι ναυτικές επιδείξεις ισχύος παύουν να θεωρούνται συνειδητές αποφάσεις. Μετατρέπονται σε «αναγκαίες αντιδράσεις» απέναντι στις υποτιθέμενες επιταγές της ιστορίας. Κάπως έτσι, η γεωπολιτική μεταμφιέζεται σε φυσικό νόμο.

Η «παγίδα» ως μηχανισμός αθώωσης

Ωστόσο, αν η σύγκρουση είναι προδιαγεγραμμένη, τότε κανείς δεν φέρει πραγματική ευθύνη για την κλιμάκωση. Η θεωρία λειτουργεί ως μηχανισμός αθώωσης των ηγεσιών και των στρατηγικών επιλογών τους. Αυτό είναι ίσως και το πιο επικίνδυνο στοιχείο της. Η ιστορική αναλογία μετατρέπεται σε ιδεολογικό άλλοθι. Όταν η ένταση θεωρείται αναπόφευκτη, η στρατιωτικοποίηση παρουσιάζεται ως «ρεαλισμός» και η διπλωματία ως αφέλεια.

Δεν είναι τυχαίο ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες βρίσκονται σχεδόν διαρκώς σε εμπόλεμη ή προπολεμική κατάσταση από την ίδρυσή τους. Η διαρκής κινητοποίηση εμφανίζεται ως προϋπόθεση σταθερότητας, ακόμη κι όταν παράγει μεγαλύτερη αποσταθεροποίηση.

Από τον Θουκυδίδη στο στρατιωτικοβιομηχανικό σύμπλεγμα

Η επίκληση του Θουκυδίδη λειτουργεί συχνά περισσότερο ως εργαλείο στρατηγικής επικοινωνίας παρά ως ιστορική κατανόηση. Η λογική είναι απλή: αν ένας ανερχόμενος ανταγωνιστής αποτελεί υπαρξιακή απειλή, τότε οι τεράστιοι αμυντικοί προϋπολογισμοί, οι εξοπλισμοί και η στρατιωτική περικύκλωση παρουσιάζονται ως απολύτως λογικά.

Έτσι, η «Παγίδα του Θουκυδίδη» μετατρέπεται σε ένα είδος αφηγήματος που τροφοδοτεί τη διαρκή στρατιωτικοποίηση της διεθνούς πολιτικής. Όσο περισσότερο καλλιεργείται ο φόβος μιας επερχόμενης σύγκρουσης, τόσο πιο εύκολα δικαιολογούνται οι δαπάνες για όπλα - ακόμη κι όταν σημαντικές κοινωνικές ανάγκες όπως για σχολεία, νοσοκομεία και υποδομές υποβαθμίζονται.

Η ιστορία χρησιμοποιείται όχι για να φωτίσει το παρόν, αλλά για να πειθαρχήσει κοινωνίες στην ιδέα ότι ο ανταγωνισμός και η σύγκρουση είναι φυσιολογική κατάσταση.

Μια δυτική ιστορική εμπειρία που βαφτίζεται «παγκόσμια αλήθεια»

Η ίδια η θεωρία αντανακλά βαθιά τη δυτική ιστορική εμπειρία. Η νεότερη Ευρώπη οικοδομήθηκε μέσα από αλλεπάλληλους πολέμους επέκτασης, αποικιοκρατία και δύο παγκόσμιους πολέμους. Μέσα σε αυτό το ιστορικό πλαίσιο, η ιδέα ότι οι μεγάλες δυνάμεις είναι καταδικασμένες να συγκρούονται μοιάζει σχεδόν αυτονόητη.

Όμως η ιστορία του κόσμου δεν εξαντλείται στη δυτική εμπειρία καθώς άλλοι πολιτισμοί ακολούθησαν διαφορετικές διαδρομές.

Ο ίδιος ο Θουκυδίδης δεν μίλησε ποτέ για μοιραίο πόλεμο

Εδώ ακριβώς παρεμβαίνουν ενδιαφέρουσες κριτικές προσεγγίσεις, όπως εκείνη των Θανάση Πλατιά και Βασίλη Τρίγκα. Οι δύο μελετητές Διεθνών Σχέσεων, επανεξετάζοντας τόσο τον ίδιο τον Θουκυδίδη όσο και την εμπειρία του Ψυχρού Πολέμου και της θεωρίας της «αμοιβαίως επιβεβαιωμένης καταστροφής» (MAD), απορρίπτουν την ιδέα της αναπόφευκτης σύγκρουσης.

Για τους ίδιους, μια πιθανή σύγκρουση ΗΠΑ–Κίνας δεν θα ήταν προϊόν ιστορικής μοίρας αλλά αποτέλεσμα συγκεκριμένων πολιτικών επιλογών. Οι ηγεσίες δεν είναι παθητικά θύματα κάποιας αόρατης ιστορικής δύναμης. Επιλέγουν, υπολογίζουν, υπερεκτιμούν τις δυνατότητές τους, υποκύπτουν στην αλαζονεία ή αποτυγχάνουν να ασκήσουν σωφροσύνη.

Και αυτό είναι ίσως το πραγματικό θουκυδίδειο μάθημα: όχι ότι ο πόλεμος είναι αναπόφευκτος, αλλά ότι ο φόβος, η ύβρις και η κατάχρηση ισχύος μπορούν να οδηγήσουν κοινωνίες στην καταστροφή.

Η ύβρις των μεγάλων δυνάμεων

Οι Πλατιάς και Τρίγκας επισημαίνουν ότι η αμερικανική αλαζονεία μετά τη νίκη στον Ψυχρό Πόλεμο — από το Ιράκ μέχρι το Αφγανιστάν — συνέβαλε σημαντικά στην αποσταθεροποίηση του διεθνούς συστήματος. Ταυτόχρονα, όμως, καταγράφουν και τη μετατόπιση της Κίνας από το παλαιότερο «χαμηλό προφίλ» σε μια ολοένα πιο επιθετική και διεκδικητική στάση.

Η αστάθεια, επομένως, δεν γεννιέται από κάποια μεταφυσική «παγίδα». Παράγεται όταν οι μεγάλες δυνάμεις θεωρούν ότι η ισχύς τις απαλλάσσει από τα όρια της αυτοσυγκράτησης. Όταν η γεωπολιτική γίνεται διαγωνισμός αλαζονείας, τότε η σύγκρουση πράγματι γίνεται πιθανότερη. Όχι επειδή το επιβάλλει η ιστορία, αλλά επειδή το επιλέγουν οι ηγεσίες.

Το πραγματικό δίλημμα δεν είναι ιστορικό — είναι πολιτικό

Η μεγαλύτερη ίσως ζημιά που προκαλεί η θεωρία της «Παγίδας του Θουκυδίδη» είναι ότι αφαιρεί από τις κοινωνίες την αίσθηση πολιτικής ευθύνης και δυνατότητας παρέμβασης. Αν όλα είναι προδιαγεγραμμένα, τότε η δημόσια συζήτηση περιορίζεται στο πώς θα διαχειριστούμε μια επερχόμενη σύγκρουση — όχι στο πώς θα την αποτρέψουμε.

Όμως η ιστορία δεν λειτουργεί σαν μαθηματική εξίσωση. Οι πόλεμοι δεν ξεσπούν επειδή κάποιος αόρατος μηχανισμός το επιβάλλει, αλλά επειδή πολιτικές ηγεσίες λαμβάνουν συγκεκριμένες αποφάσεις, συχνά υπό την επιρροή φόβου, ιδεολογίας, οικονομικών συμφερόντων και γεωπολιτικών εμμονών.

«Μπορούν η Κίνα και οι Ηνωμένες Πολιτείες να ξεπεράσουν την παγίδα του Θουκυδίδη και να δημιουργήσουν ένα νέο πρότυπο σχέσεων μεταξύ μεγάλων δυνάμεων;» διερωτήθηκε ο Σι Τζινπίνγκ πριν από την έναρξη των συνομιλιών με τον Τραμπ, θέτοντας παράλληλα το ερώτημα εάν οι δύο χώρες μπορούν να αντιμετωπίσουν από κοινού τις παγκόσμιες προκλήσεις και να προσφέρουν μεγαλύτερη σταθερότητα στον κόσμο.

Το πραγματικό ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν οι ΗΠΑ και η Κίνα είναι «παγιδευμένες». Είναι αν οι ηγεσίες τους — και οι κοινωνίες που τις ακολουθούν — θα συνεχίσουν να αντιμετωπίζουν τη σύγκρουση ως αυτοεκπληρούμενη προφητεία ή αν θα αναγνωρίσουν ότι η ειρήνη απαιτεί πολιτική βούληση, λογοδοσία και σωφροσύνη.

Γιατί η επίκληση της ιστορικής αναγκαιότητας μπορεί να βολεύει τις ηγεσίες. Δεν προστατεύει, όμως, τους ανθρώπους που τελικά πληρώνουν το κόστος των συγκρούσεων.

Πηγές: «Αποδομώντας την Παγίδα του Θουκυδίδη: Υψηλή Στρατηγική και Γεωπολιτικός Ανταγωνισμός ΗΠΑ-Κίνας» των Αθανάσιου Πλατιά και Βασίλειου Τρίγκα (εκδόσεις Δίαυλος, 2023)