Είναι η ενεργειακή κρίση ευκαιρία για περισσότερη τηλεργασία;

Κάνε κλικ και δες περισσότερο
Flash.gr στην αναζήτηση της Google

Με τον πλανήτη να βρίσκεται αντιμέτωπος με μια ακόμα μεγάλη κρίση, ενεργειακή αυτή τη φορά, οι ηγέτες εξακολουθούν να αντιστέκονται στην καθιέρωση της τηλεργασίας ως κανόνα και όχι ως εξαίρεση ή ως έκτακτο προσωρινό μέτρο.

Το ερώτημα είναι «γιατί». Απαντήσεις επιχειρεί να δώσει ο Αντόνιο Αλοΐζι, καθηγητής Εργατικού Δικαίου στο IE University στη Μαδρίτη, με πλούσιο και διεθνώς αναγνωρισμένο έργο. Σε εκτενές άρθρο του στο The Conversation, τονίζει ότι χώρες στην Αφρική και την Ασία προηγούνται της Ευρώπης στη θέσπιση μέτρων υπέρ της τηλεργασίας ή ακόμα και της μείωσης του συνολικού χρόνου εργασίας: μία υποχρεωτική ημέρα τηλεργασίας στην Αίγυπτο, μία επιπλέον εβδομαδιαία ημέρα άδειας στη Σρι Λάνκα, τετραήμερη εργασία στον δημόσιο τομέα στις Φιλιππίνες.

Η ΕΕ ετοιμάζεται τώρα να παρουσιάσει μια μη δεσμευτική πρωτοβουλία που προωθεί την τηλεργασία ως τρόπο αντιμετώπισης της ενεργειακής κρίσης, μειώνοντας τις μετακινήσεις και την κατανάλωση ενέργειας στα γραφεία.

Παρ’ όλα αυτά, η κυρίαρχη ρητορική υποστηρίζει ότι τέτοιες ακραίες εποχές απαιτούν ακραία -αλλά προσωρινά- μέτρα, και ότι μόλις περάσει η κρίση, όλα θα επιστρέψουν στην κανονικότητα. Αυτό βέβαια κάτι μας θυμίζει.

Déjà vu διαχείρισης κρίσεων

Οι ομοιότητες με τα μέτρα κατά της πανδημίας του Covid είναι εντυπωσιακές, αλλά ένα στοιχείο ξεχωρίζει: η εξ αποστάσεως εργασία. Το «εργαζόμαστε στο σπίτι» επιστρατεύεται ξανά ως απάντηση στην κρίση, ενισχύοντας την ιδέα ότι μόνο εξαιρετικές συνθήκες μπορούν να δικαιολογήσουν αλλαγές στα πρότυπα εργασίας.

Το 2020 ο στόχος ήταν «να ισοπεδωθεί η καμπύλη των λοιμώξεων», ενώ σήμερα τα γραφεία μένουν άδεια για να μειωθεί η κατανάλωση ενέργειας. Ωστόσο, το σημερινό μωσαϊκό άνισων μέτρων θυμίζει έντονα τα χρόνια της πανδημίας. Θεσμικοί, επιχειρηματικοί, συνδικαλιστικοί και πολιτικοί ηγέτες, φαίνεται να αιφνιδιάζονται ξανά.

Την ίδια στιγμή, οι επιπτώσεις του πολέμου εκδηλώνονται με τη μορφή στασιμοπληθωρισμού (πληθωρισμός χωρίς ανάπτυξη), σε συνδυασμό με συρρίκνωση του παγκόσμιου εμπορίου και αυξανόμενη πίεση λόγω κλιματικής αλλαγής. Αυτές οι συγκλίνουσες πιέσεις μας αναγκάζουν να επανεξετάσουμε την οργάνωση της εργασίας, ενώ καθιστούν πιο εφικτές πολιτικά τις διαρθρωτικές επενδύσεις στη βιωσιμότητα.

Με λίγα λόγια, γίνεται όλο και πιο δύσκολο να δικαιολογηθεί η αντίσταση σε πιο «αντισυμβατικές» μορφές εργασίας που θα μπορούσαν να μειώσουν την εξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα.

Εξίσου ανησυχητικός είναι ο κίνδυνος οι εμπειρίες των εργαζομένων από ευέλικτες μορφές εργασίας να διαμορφωθούν από αυτή την αποσπασματική, έκτακτη προσέγγιση: «δουλεύουμε από το σπίτι όταν αυξάνεται η πίεση και επιστρέφουμε στο γραφείο όταν αυτή υποχωρεί».

Την περίοδο της πανδημίας, κυβερνήσεις, επιχειρήσεις και πολίτες βρέθηκαν σε άγνωστα νερά. Γονείς προσπαθούσαν να συνδυάσουν εργασία με φροντίδα παιδιών και εκπαίδευση, ενώ νέοι εργαζόμενοι έφτιαχναν «αυτοσχέδια» γραφεία μέσα σε θορυβώδη διαμερίσματα.

Με το ξέσπασμα της σημερινής ενεργειακής κρίσης, το μοτίβο επαναλαμβάνεται. Όμως, αυτή τη φορά, η απομάκρυνση από το γραφείο δεν επιβάλλεται για την προστασία της δημόσιας υγείας ή τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας, αλλά από την ανάγκη για βραχυπρόθεσμη μείωση κόστους.

Επιστροφή στο γραφείο

Στον δημόσιο διάλογο, το ζήτημα της τηλεργασίας έχει προκαλέσει πόλωση, εν μέρει εξαιτίας της στάσης ορισμένων CEOs -μεταξύ των οποίων στελέχη της Amazon, της X και της Goldman Sachs- οι οποίοι επέβαλαν αυστηρές πολιτικές «επιστροφής στο γραφείο».

Σε ορισμένες περιπτώσεις, αυτές οι πολιτικές χρησιμοποιούνται για να ωθήσουν εργαζόμενους σε «εθελοντικές» παραιτήσεις, μειώνοντας το προσωπικό χωρίς απολύσεις.

Οι εργαζόμενοι πιέζονται όλο και περισσότερο να επιστρέψουν στο γραφείο ή να εργάζονται εξ αποστάσεως μόνο υπό αυστηρές προϋποθέσεις -για παράδειγμα, πολλές ρυθμίσεις αποκλείουν την τηλεργασία Δευτέρα και Παρασκευή- ώστε η ευελιξία να μην μεταφράζεται σε πραγματική ελευθερία.

Επιπλέον, λίγες εταιρείες έχουν επενδύσει επαρκώς σε υποδομές για ουσιαστική εξ αποστάσεως εργασία. Έρευνες δείχνουν βαθιά δυσπιστία απέναντι στην αυτονομία των εργαζομένων, που αντικατοπτρίζεται στη χρήση τεχνολογιών παρακολούθησης, όπως καταγραφή πληκτρολογήσεων, στιγμιότυπων οθόνης αλλά και έλεγχο email.

Εφόσον επιτρέπεται, η εργασία από το σπίτι συχνά συνοδεύεται από τέτοια «εργαλεία επιτήρησης».

Τα ευεργετικά αποτελέσματα της τηλεργασίας

Τα δεδομένα ευνοούν την καθιέρωση της τηλεργασίας. Ο οικονομολόγος του Stanford, Νικ Μπλουμ, υποστηρίζει ότι η «υβριδική» εργασία έχει σταθεροποιηθεί ως «νέα κανονικότητα». Στις ΗΠΑ, αντιστοιχεί περίπου στο 28% των ημερών εργασίας το 2025-2026 -σημαντική αύξηση από το 5% πριν την πανδημία- χωρίς αρνητικές οικονομικές επιπτώσεις.

Και στην Ευρώπη υπάρχουν πολλά καινοτόμα παραδείγματα. Εργοδότες δοκιμάζουν πιο ευέλικτα μοντέλα -από πολιτικές «εργασίας από οπουδήποτε» μέχρι μικρότερες εβδομάδες εργασίας- για να προσελκύσουν και να διατηρήσουν ταλέντα.

Για να λειτουργήσει πραγματικά ένα τέτοιο μοντέλο απαιτείται δημιουργικότητα «από τα κάτω». Ωστόσο, η καθυστερημένη «διοικητική επανάσταση» θα μπορούσε να προωθηθεί και μέσω ενός πιο υποστηρικτικού νομικού πλαισίου.

Σε επίπεδο ΕΕ, αυτή η διαδικασία έχει ήδη ξεκινήσει, μετά την πρωτοβουλία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου το 2021. Έχουν γίνει δύο γύροι διαβούλευσης με στόχο την καθιέρωση δικαιώματος αποσύνδεσης και «δίκαιης» τηλεργασίας.

Ωστόσο, το θεσμικό πλαίσιο παραμένει προσκολλημένο σε ένα γραμμικό, άκαμπτο και ιεραρχικό μοντέλο. Η πραγματικότητα απαιτεί μετάβαση σε πιο ασύγχρονες, βιώσιμες και συνεργατικές μορφές οργάνωσης του χρόνου και του χώρου.

Από τον αυτοσχεδιασμό στη θεσμοθέτηση

Οι θεσμοί θα μπορούσαν να περάσουν από τα λόγια στις πράξεις. Σύμφωνα με έρευνα OECD/ΕΕ το 2024, περίπου το 37,2% των δημοσίων υπαλλήλων δεν εργάζεται ποτέ εξ αποστάσεως, ενώ μόνο το 22,6% το κάνει μία έως δύο ημέρες την εβδομάδα.

Ωστόσο, η εθελοντική τηλεργασία συνδέεται με υψηλότερη ευημερία. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για εργαζομένους σε διοικητικές ή τηλεφωνικές υπηρεσίες, όπου η φυσική παρουσία συχνά δεν είναι απαραίτητη.

Σύμφωνα με τον Αντόνιο Αλοΐζι, η συζήτηση για την τηλεργασία σε περίοδο κρίσης φαίνεται περιττή, το ίδιο περιττό είναι και το να επιμένουμε σε ξεπερασμένα μοντέλα εργασίας. Η αναδιοργάνωση της εργασίας δεν πρέπει να θεωρείται προσωρινή λύση, αλλά μακροπρόθεσμη επένδυση. Και μέσα σε αυτή τη μετάβαση, η επανεξέταση του χρόνου εργασίας είναι το επόμενο βήμα.

Σήμερα, καθώς οι χώροι εργασίας αντιμετωπίζουν την τρίτη κρίση μέσα σε έξι χρόνια, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν η τηλεργασία πρέπει να γίνει κανόνας, αλλά γιατί χρειάζεται κάθε φορά μια νέα κρίση για να αλλάξει ο τρόπος που εργαζόμαστε.

Κάνε κλικ και δες περισσότερο
Flash.gr στην αναζήτηση της Google