«Όσο εμποδίζουμε το νερό, θα εμφανίζεται»: Η τραγωδία της Γλυφάδας και ο άλλος δρόμος για την Αθήνα
Είναι ένα έργο που απλά επαναλαμβάνεται. Κάθε φορά που μια μεγάλη νεροποντή πλήττει την Αθήνα. Η περιοχή αλλάζει, η ένταση του φαινομένου, το μέγεθος των καταστροφών.
Κάποιες φορές στερεί ανθρώπινες ζωές, όπως της 56χρονης Χριστίνας Φωστέρη που παρασύρθηκε από τα ορμητικά νερά και πνίγηκε σε δρόμο δίπλα στο σπίτι της στη Γλυφάδα, το απόγευμα της Τετάρτης 21 Ιανουαρίου, όταν η ισχυρότατη καταιγίδα έπληττε την Αττική.
Τα νότια προάστια και ειδικά η περιοχή της Γλυφάδας, χτυπήθηκαν πολύ. Δρόμοι μετατράπηκαν σε ποτάμια, άνθρωποι κινδύνευσαν, οχήματα παρασύρθηκαν, σπίτια και πιλοτές πλημμύρισαν. Με το φως της ημέρας φάνηκε ένα «βομβαρδισμένο» τοπίο, με κατοίκους και συνεργεία να προσπαθούν να απομακρύνουν όλες τις φερτές ύλες που «είχε κατεβάσει» το βουνό.
Μέχρι την επόμενη φορά. Γιατί μία πόλη που χτίστηκε πάνω στα ρέματα και μπάζωσε κάθε δίοδο του νερού, θα βιώνει πάντα την ίδια περιπέτεια.
Αυτό τονίζει, μιλώντας στον Flash.gr, ο Δημήτρης Θεοδοσόπουλος, αγρονόμος - τοπογράφος μηχανικός του ΕΜΠ, ο οποίος ερευνά και καταγράφει εδώ και πολλά χρόνια τα ρέματα και τα ποτάμια της Αττικής και της υπόλοιπης Ελλάδας.
Μαζί με μια ομάδα συνεργατών, επίσης αξιόλογων επιστημόνων, έχουν συστήσει την ομάδα «Γεωμυθική», η οποία -μεταξύ άλλων- έχει αφιερωθεί στην ανάδειξη του υδάτινου πλούτου της Αθήνας, την χαρτογράφηση των διαδρομών του νερού που συχνά διατρέχουν υπόγεια την πόλη και «συνεχίζουν» τον δικό τους κόσμο κάτω από τη δική μας καθημερινότητα.
«Τα ρέματα που εξαφανίζονται»
Ρωτήσαμε τον Δημήτρη Θεοδοσόπουλο τι συνέβη στη Γλυφάδα την ώρα της κακοκαιρίας. Όπως μας είπε, το φαινόμενο ήταν σχεδόν πανομοιότυπο με αυτό της Μάνδρας, όταν τότε βέβαια θρηνήσαμε δεκάδες θύματα.
Το νερό που έπεσε, μέσω της καταιγίδας, στο βουνό, διοχετεύτηκε σε ένα ρέμα και κινήθηκε με μεγάλη ταχύτητα προς τον πολεοδομικό ιστό. Εκεί όμως δεν βρήκε έξοδο.
Εδώ χρειάζεται διευκρίνιση. Αυτό που συνέβη στη Γλυφάδα -και σε άλλες προηγούμενες περιπτώσεις- είναι ότι το ρέμα δεν διοχετεύεται ούτε καν σε κάποιον ακατάλληλο αγωγό. Απλά «σκάει» στην άσφαλτο, στις οικοδομές και στην πόλη που το μπάζωσε.
«Έρχεται ένα ρέμα από το βουνό, ανοιχτό, σε φυσική κατάσταση, με πρανή, με κοίτη. Φτάνει στην πόλη και ‘εξαφανίζεται’, απλά σταματά να υπάρχει. Γίνεται δρόμος, ξεκινά η πόλη. Δεν υπάρχει αγωγός, δεν υπάρχει τεχνικό εισόδου, δεν υπάρχουν φρεάτια. Απλά κυλάει στο δρόμο», υπογραμμίζει ο Δημήτρης Θεοδοσόπουλος, εξηγώντας τι συνέβη στην οδό Κυρίλλου και Μεθοδίου –όπου έχασε τη ζωή της η άτυχη γυναίκα. Αλλά και στην οδό Μετσόβου που συνεχίζει ως Ανθέων, η οποία επίσης μετατράπηκε σε ποτάμι.
«Είναι κλασσική περίπτωση Μάνδρας», αναφέρει.
Δείτε την αυτοψία του Δημήτρη Θεοδοσόπουλου στη Γλυφάδα, την επομένη της κακοκαιρίας, την Πέμπτη 22 Ιανουαρίου.
«Χωρίς φρεάτια, τα νερά κυλούν στην άσφαλτο»
«Οι κλίσεις στην Άνω Γλυφάδα είναι εντονότατες. Όλοι αυτοί οι δρόμοι ήταν ρέματα. Στην Κυρίλλου και Μεθοδίου κυλά το ρέμα Βαρελά και στην Μετσόβου/Ανθέων το ρέμα της Πυρναρής. Μάλιστα στην Κυρίλλου και Μεθοδίου, λίγο πιο πάνω από το σημείο που πέθανε η κοπέλα, στο επόμενο στενό, ξεκινά η οριογραμμή του προεδρικού διατάγματος προστασίας του Υμηττού», εξηγεί ο κ. Θεοδοσόπουλος.
«Για την ακρίβεια το ρέμα δεν είναι ακριβώς φάτσα στην Κυρίλλου και Μεθοδίου. Περνά από τα οικοδομικά τετράγωνα παραπλεύρως της. Επειδή στην αρχή της έφτιαξαν μια ‘τάπα’, κάτι σαν τοιχάκι, τα νερά όλα πηγαίνουν προς τα εκεί. Τα νερά έσκαψαν το δρόμο και όλα τα φερτά υλικά και τα μπάζα πήγαν από εκεί», τονίζει.
Το μεγάλο ρέμα της Ευρυάλης, που επίσης έχει μπαζωθεί και περνά «κάτω» από τον αεροδιάδρομο του παλιού αεροδρομίου του Ελληνικού, είναι παράλληλο με τα ρέματα που οδήγησαν στη φονική πλημμύρα.
Σε παλιό χάρτη του 1880 που έχει δημοσιεύσει η «Γεωμυθική» και δείχνει την περιοχή όπως ήταν τότε, αποτυπώνονται ξεκάθαρα τα δεκάδες ρέματα που έρεαν από το βουνό στη θάλασσα. Η εικόνα είναι αποκαλυπτική.
«Από πάνω στον Υμηττό έχει τεράστιες ρεματιές, χαράδρες. Τα νερά που σωρεύονται εκεί όταν βρέχει, κυλάνε πάνω στην άσφαλτο», αναφέρει. «Απλά το αποκάλυψε ο καιρός».
«Σε όλη την περιοχή της Γλυφάδας και του Ελληνικού, τα ρέματα αυτά υπάρχουν μόνο σε παλιούς χάρτες. Δεν υπάρχουν στο έδαφος ως αγωγοί. Οι όποιοι αγωγοί υπάρχουν ακολουθούν τους δρόμους. Ορθές γωνίες, ο ένας τα ρίχνει στον άλλον. Δεν υπάρχει ενιαίο δίκτυο πάνω στη γραμμή του ρέματος», εξηγεί και προσθέτει: «Όταν θα βρέξει όμως, το νερό δεν θα πάει εκεί που θέλουμε εμείς, με τις ορθές γωνίες των δρόμων. Θα πάει στη γραμμή του ρέματος, πάνω εκεί που έχουμε χτίσει».
«Παλιότερα είχαν ξαναγίνει πλημμύρες. Τη δεκαετία του ’70, το ’90. Κάθε 5 με 10 χρόνια κάτι γίνεται στην πλαγιά του Υμηττού. Στον Βύρωνα, στην Καισαριανή, στην Ηλιούπολη, στη Γλυφάδα, στον Καρέα, παντού υπάρχουν τα ίδια θέματα», σημειώνει ο Δημήτρης Θεοδοσόπουλος, λέγοντας ότι η πολεοδόμηση -ως προς το στοιχείο των ρεμάτων τουλάχιστον- είναι περίπου ίδια.
«Από το βουνό κατέβηκαν και μπάζα»
«Όταν έφτιαξαν το σχέδιο πόλης, απλά τραβήξανε γραμμές και κόψανε οικοδομικά τετράγωνα. Αγνόησαν πλήρως την τοπογραφία του χώρου, τα ρέματα. Αργότερα ξεκίνησαν να φτιάχνουν κάποιες αποχετεύσεις για τα όμβρια ύδατα, αλλά αυτό δεν αντιμετωπίζει βέβαια το πρόβλημα», εξηγεί.
Το νερό πηγαίνει πάντα από τα ψηλότερα σημεία στα χαμηλότερα. Ωστόσο, «αυτό που μας μαθαίνει η περίπτωση της Άνω Γλυφάδας είναι ότι ακόμη και στα ψηλά ενός μπαζωμένου ρέματος να είσαι, η καταστροφή μπορεί να είναι ολοσχερής. Άρα η φύση κι εδώ μας λέει ‘μην μπαίνετε στο δρόμο του νερού’».
Ο Δημήτρης Θεοδοσόπουλος αναφέρει επίσης ότι τα φερτά υλικά που κατέβηκαν στη Γλυφάδα δεν ήταν μόνο φυσικής προέλευσης, αλλά και προϊόντα ανθρώπινης δραστηριότητας.
«Μετά από αυτοψία δική μου, στην περιοχή πάνω από τη γειτονιά που επλήγη και ξεκινά το ρέμα, υπήρχαν επίπεδα που είχαν πάρα πολλά μπάζα από οικοδομές. Εκεί γινόταν παράνομη εναπόθεση οικοδομικών υλικών», σημειώνει.
Τα έργα που δεν έγιναν
Στη Γλυφάδα και σε άλλες «προβληματικές» περιοχές, με τον υπάρχοντα πολεοδομικό σχεδιασμό, θα μπορούσε να γίνει κάτι για να αποτρέψει τέτοιες επικίνδυνες πλημμύρες;
«Προφανώς. Και έχει προταθεί εδώ και χρόνια με μελέτες, αλλά δεν έχουν γίνει παρεμβάσεις, δεν έχει γίνει τίποτα. Στο κομμάτι που βρίσκεται στο βουνό, θα μπορούσαν να γίνουν έργα ορεινής υδρονομίας -έτσι λέγονται. Δεξαμενές υδατοσυγκράτησης, φράγματα ανάσχεσης. Όλα αυτά είναι γνωστά», επισημαίνει ο Δημήτρης Θεοδοσόπουλος.
«Στο αστικό κομμάτι πρέπει να υπάρχουν ικανά δίκτυα ομβρίων. Αν ένας δρόμος φτιάχτηκε πάνω σε ρέμα, πρέπει να υπάρχει τεράστιος αγωγός για να δέχεται αυτό το νερό. Τα υδραυλικά έργα γίνονται για να αντιμετωπίσουν τον μέγιστο όγκο που θα υπάρξει με μια ακραία βροχή», αναφέρει.
«Το πιο απλό. Ούτε ταμπέλες δεν έχουν μπει που να λένε ότι εδώ είναι ρέμα να και καλούν τους πολίτες να είναι προσεκτικοί σε περίπτωση βροχής», τονίζει. Με αυτόν τον τρόπο θα έπρεπε να κινείται και η Πολιτική Προστασία. «Να υπάρχει έστω μια γνώση και ενεργοποίηση μέχρι να γίνουν τα απαραίτητα τεχνικά έργα».
Μπορούσαμε να χτίσουμε αλλιώς την Αθήνα;
Όπως φάνηκε με τραγικό τρόπο στη Γλυφάδα και όπως έχει φανεί σε πολλές άλλες καταστροφικές πλημμύρες, ένα μεγάλο μέρος της Αθήνας έχει χτιστεί πάνω σε μπαζωμένα ρέματα.
Σε μια φυσική περιοχή όμως με τόσα, μικρά και μεγαλύτερα, ρέματα -που δεν έχουν συνεχή ροή νερού- θα μπορούσε να ρωτήσει κανείς: ήταν δυνατόν να χτίσουμε την πόλη μας, να φτιάξουμε σπίτια και δρόμους, χωρίς να καλύψουμε με κάποιο τρόπο αυτά τα ρέματα;
«Αν είχαμε τη δυνατότητα να σχεδιάσουμε από την αρχή το Λεκανοπέδιο, αν το είχαμε μπροστά μας με χώμα και δέντρα, το βασικό κριτήριο θα ήταν ένα όραμα για την πόλη. Να φτιάξουμε μία πόλη που ο άνθρωπος αξίζει να ζει, να έχει ποιότητα ζωής», λέει ο Δημήτρης Θεοδοσόπουλος.
«Μπορούμε όμως -ακόμα και σήμερα που η πόλη χτίστηκε έτσι- να προσπαθήσουμε για μία πόλη που θα σέβεται τη φύση και θα την ενσωματώνει στο αστικό περιβάλλον», προσθέτει.
«Η καλύτερη απάντηση αν κάτι τέτοιο είναι ρεαλιστικό, είναι τα λίγα κομμάτια ανοιχτών ρεμάτων και ποταμών που υπάρχουν μέχρι σήμερα μέσα στην Αθήνα, τα οποία μόνο θετικά προσδίδουν στη ζωή μας. Είναι ο Ιλισός, ο Ποδονίφτης, ο Κηφισός, η ρεματιά του Χαλανδρίου, κάποια τμήματα από το ρέμα του Αγίου Δημητρίου».
«Γύρω από αυτά υπάρχει ακόμη βλάστηση και ζωή, θα μπορούσαν να φτιαχτούν πράσινα μονοπάτια. Οι περιοχές αυτές θα μπορούσαν να φιλοξενήσουν πανίδα, ιχθυοπανίδα, ορνιθοπανίδα. Αυτό συμβαίνει ήδη σε ρέματα που έχουν απομείνει. Ο Ποδονίφτης, στο κομμάτι που έχει απομείνει ανοιχτό, έχει τέσσερα ήδη ψαριών», σημειώνει ο κ. Θεοδοσόπουλος.
«Θα μπορούσαμε να αφήσουμε ανοιχτά περάσματα για τα ρέματα στους δρόμους, αυτό θα λειτουργούσε ως αποσυμφόρηση στην τεράστια πίεση του νερού που δέχεται η πόλη κάθε φορά που βρέχει πολύ».
«Η καλύτερη αντιπλημμυρική προστασία που θα μπορούσαμε να έχουμε στην πόλη, ειδικά την περίοδο της κλιματικής κρίσης, είναι τα ανοιχτά ρέματα», επισημαίνει.
Φυσικά πάρκα αντί για «κλειστά ρέματα»
Άρα να ανοίξουμε ξανά τα ρέματα; Η απάντηση είναι επί της αρχής καταφατική.
«Προσαρμογή στην κλιματική κρίση σημαίνει μεταξύ άλλων, να επιστρέψουμε στη φύση χώρο που πήραμε από τα ρέματα, να κάνουμε επεμβάσεις οικομηχανικές, φιλικές στο περιβάλλον. Αυτή η επιστημονική τεχνολογία χρησιμοποιείται εδώ και 10 με 15 χρόνια στην Ευρώπη και το εξωτερικό. Υπάρχει σε πολλές ευρωπαϊκές πόλεις».
«Για να το κάνεις αυτό δεν χρειάζεται απαραίτητα να έχεις κάποιο ‘Σηκουάνα’ στην πόλη. Και να μην υπάρχει μόνιμη ροή, ο υδροφόρος ορίζοντας είναι τόσο πλούσιος που είναι ικανός να συντηρεί τη βλάστηση και αυτή με τη σειρά της την πανίδα. Θα είναι υπαίθρια φυσικά πάρκα, όσο πιο κοντά στο δάσος γίνεται», τονίζει ο Δημήτρης Θεοδοσόπουλος, προσθέτοντας ότι αυτή η διαδικασία θα δημιουργήσει περισσότερους δημόσιους χώρους και χώρους πρασίνου που λείπουν από την Αθήνα.
«Αλλά πέρα από όλα αυτά, ο πρώτος λόγος για να το κάνουμε αυτό είναι για να μην πεθαίνει κόσμος το 2026 στη Γλυφάδα από βροχή».
«Αντιπλημμυρικά έργα που γίνονται... πλημμυρικά»
Επιπλέον, ο Δημήτρης Θεοδοσόπουλος ασκεί εδώ και χρόνια κριτική στη μορφή που παίρνουν διάφορα αντιπλημμυρικά έργα στην Αθήνα (και όχι μόνο), τα οποία χαρακτηρίζει «πλημμυρικά».
Όπως εξηγεί, το τσιμέντο και άλλα βαριά υλικά που χρησιμοποιούνται για να τιθασεύσουν τη ροή του νερού, έχουν στην πραγματικότητα το αντίθετο αποτέλεσμα από την αντιπλημμυρική προστασία.
«Τα χωμάτινα φυσικά ρέματα, όταν έρχεται το νερό, δημιουργούν τριβές που μειώνουν πάρα πολύ την ταχύτητα του νερού, άρα και την επικινδυνότητά του. Το χώμα ‘πίνει’ μια ποσότητα νερού, μειώνεται και ο όγκος. Όλα αυτά εξαφανίζονται όταν βάζουμε οριζόντιους ορθογώνιους τσιμεντένιους αγωγούς», εξηγεί. «Με αυτά τα τσιμέντα, δημιουργούμε ουσιαστικά ένα κιβώτιο, που αυξάνει την ταχύτητα και τη ροή του νερού».
«Η περίπτωση του ρέματος της Πικροδάφνης είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα. Στο τελευταίο κομμάτι του, στην οδό Έβρου έχει εξαφανιστεί το πρανές, το έχουν φτιάξει δρόμο. Εκεί συνήθως πλημμυρίζει. Υπάρχει και η γέφυρα της Ποσειδώνος που πιέζει».
«Ακόμα και σε κάθετα πρανή, μπορείς να κάνεις παρεμβάσεις με φυσικό τρόπο. Υπάρχουν οι τεχνικές λύσεις, να βάλεις πασσαλομπήξεις, να φτιάξεις φυτοπλέγματα και δεντροπλέγματα, το ριζικό σύστημα αυτό είναι το καλύτερο αντιπλημμυρικό μέσο», επισημαίνει ο κ. Θεοδοσόπουλος.
«Δεν γίνεται να μην στενοχωρήσεις κάποιους»
Οι λύσεις, ωστόσο, όπως λέει, δεν μπορούν να μην στενοχωρήσουν κάποιους. «Σε κάποιες περιπτώσεις δρόμοι πρέπει να ακυρωθούν, πρέπει η κυκλοφορία να κατευθυνθεί αλλού. Σε άλλες περιπτώσεις χρειάζεται να απομακρυνθούν πρώτα αυθαίρετα στοιχεία», υπογραμμίζει.
Μία τέτοια περίπτωση είναι ο Άγιος Δημήτριος και το ρέμα της Πικροδάφνης, που έχουμε φτάσει στο σημείο να εκκενώνονται προληπτικά ορισμένα σπίτια, όταν ανεβαίνει η στάθμη. «Σε κάποιες περιπτώσεις χρειάζεται να χρησιμοποιήσεις τα χρήματα που κατευθύνονται για αντιπλημμυρικά έργα για να κάνεις απαλλοτριώσεις. Να απομακρύνεις ιδιοκτήτες αυθαιρέτων που χτίστηκαν μέσα σε ρέματα, δίνοντας κάποια οικονομική στήριξη», σημειώνει ο Δημήτρης Θεοδοσόπουλος.
Στον Άλιμο, που τώρα τελευταία έχουν εμφανιστεί σημαντικά πλημμυρικά φαινόμενα, υπάρχει το ρέμα Καλαμακίου. «Εκεί είναι χτισμένο το 100%. Τα νερά ξεκινούν από ένα λοφίσκο. Θα μπορούσαν να γίνουν καλύτερα δίκτυα ομβρίων, μεγαλύτερες σχάρες, μεγαλύτερα ανοίγματα, μεγαλύτεροι αγωγοί από κάτω. Και ενημέρωση του κόσμου», αναφέρει. «Η πρόληψη είναι πολύ σημαντική. Κάθε φορά περιμένουμε να γίνει το κακό».
«Να σταματήσουμε να θεωρούμε το νερό απόβλητο»
Σε μια περίοδο λειψυδρίας, τονίζει ότι το βρόχινο νερό που πέφτει θα μπορούσε να συλλέγεται όπως γίνεται σε μεγάλες πόλεις του εξωτερικού. «Στον Άλιμο, για παράδειγμα, μπορείς να φτιάξεις μια τεράστια δεξαμενή που θα καταλήγουν τα όμβρια ύδατα του δικτύου. Πετυχαίνοντας όχι μόνο αποσυμφόρηση και αντιπλημμυρική προστασία αλλά και εξοικονόμηση νερού. Με το νερό αυτό θα μπορούσες να ποτίζεις τα δέντρα σε πάρκα», εξηγεί ο Δημήτρης Θεοδοσόπουλος.
«Να έχουμε κατά νου ότι τα ρέματα δεν υπερχειλίζουν, δημιουργώντας τις πλημμύρες. Οι πλημμύρες γίνονται από τα νερά που πέφτουν από τη βροχή και δεν μπορούν να μπουν στα ρέματα».
«Το νερό στην πόλη το θεωρούμε απόβλητο στοιχείο, το δαιμονοποιούμε. Και κυρίως εκείνοι που ευθύνονται για τα προβλήματα. Χρειάζεται να συμφιλιωθούμε με την ύπαρξη του νερού και να το κάνουμε κομμάτι της ζωής μας στην πόλη», καταλήγει ο Δημήτρης Θεοδοσόπουλος, αφήνοντάς μας με την πεποίθηση ότι η Αθήνα που οραματίζεται δεν είναι μια ρομαντική ουτοπία αλλά ένα απαραίτητο μελλοντικό «σπίτι» που πρέπει να οικοδομήσουμε για τις δύσκολες εποχές που έρχονται.
