Τα ωμέγα-3 λιπαρά δεν είναι ωφέλιμα για τον εγκέφαλο (των ηλικιωμένων) λέει μελέτη

Για χρόνια τα συμπληρώματα ωμέγα-3 λιπαρών οξέων θεωρούνταν σχεδόν συνώνυμα με την «προστασία του εγκεφάλου». Πολλοί άνθρωποι μεγαλύτερης ηλικίας λαμβάνουν καθημερινά ιχθυέλαιο με την ελπίδα ότι θα μειώσουν τον κίνδυνο άνοιας ή θα επιβραδύνουν τη γνωστική εξασθένηση. Μια νέα μελέτη όμως έρχεται να αμφισβητήσει αυτή την εικόνα, προκαλώντας έντονη συζήτηση στην επιστημονική κοινότητα.

Πώς πραγματοποιήθηκε η μελέτη

Η έρευνα, η οποία βασίστηκε σε δεδομένα της μεγάλης αμερικανικής βάσης Alzheimer’s Disease Neuroimaging Initiative (ADNI), διαπίστωσε ότι οι ηλικιωμένοι που έπαιρναν συμπληρώματα ωμέγα-3 εμφάνισαν ταχύτερη γνωστική επιδείνωση σε σχέση με όσους δεν τα χρησιμοποιούσαν. Οι επιστήμονες τονίζουν ότι τα αποτελέσματα δεν αποδεικνύουν πως τα ωμέγα-3 προκαλούν άμεσα βλάβη, ωστόσο θεωρούν ότι η ευρεία χρήση τους για «προστασία της μνήμης» χρειάζεται πλέον πιο προσεκτική αξιολόγηση.

Η νόσος Αλτσχάιμερ αποτελεί τη συχνότερη μορφή άνοιας παγκοσμίως και συνδέεται με προοδευτική απώλεια μνήμης, δυσκολίες στην προσοχή, στη γλώσσα και στην καθημερινή λειτουργικότητα. Εδώ και χρόνια οι ερευνητές αναζητούν τρόπους πρόληψης ή καθυστέρησης της γνωστικής έκπτωσης, ιδιαίτερα μέσα από τροποποιήσιμους παράγοντες όπως τη διατροφή. 

Τα ωμέγα-3 λιπαρά οξέα – κυρίως DHA και EPA – έχουν συνδεθεί σε πειραματικές μελέτες με αντιφλεγμονώδη δράση και πιθανή προστασία των νευρώνων. Παλιότερες μελέτες έδειχναν ότι άτομα που κατανάλωναν περισσότερα ψάρια ή είχαν υψηλότερα επίπεδα ωμέγα-3 διατηρούσαν καλύτερη γνωστική λειτουργία. Ωστόσο, οι κλινικές δοκιμές σε ανθρώπους δεν είχαν καταφέρει να δείξουν σταθερά οφέλη. Σε αρκετές περιπτώσεις, τα συμπληρώματα δεν έδειξαν καμία ουσιαστική επίδραση στη μνήμη ή στην πορεία της άνοιας.

Η νέα μελέτη προσπάθησε να εξετάσει βαθύτερα το θέμα. Οι ερευνητές ανέλυσαν δεδομένα από 1.814 άτομα ηλικίας 55 έως 90 ετών, τα οποία συμμετείχαν στο πρόγραμμα ADNI. Μετά από στατιστική αντιστοίχιση ώστε οι ομάδες να είναι όσο το δυνατόν πιο συγκρίσιμες, παρέμειναν 273 χρήστες ωμέγα-3 και 546 μη χρήστες. Η παρακολούθηση διήρκεσε κατά μέσο όρο πέντε χρόνια.

Οι συμμετέχοντες υποβάλλονταν σε τακτικά τεστ μνήμης και σκέψης, αλλά και σε εξετάσεις εγκεφάλου με μαγνητικές και τομογραφίες PET. Οι επιστήμονες εξέτασαν τόσο τις κλασικές βιολογικές αλλοιώσεις της νόσου Αλτσχάιμερ – όπως μεταβολές σε πρωτεΐνες β-αμυλοειδές και tau – όσο και δείκτες λειτουργίας των νευρώνων και του εγκεφαλικού μεταβολισμού. Τα αποτελέσματα ήταν απρόσμενα: οι χρήστες ωμέγα-3 εμφάνισαν ταχύτερη επιδείνωση σε τρεις διαφορετικές κλίμακες αξιολόγησης της γνωστικής λειτουργίας. Με απλά λόγια, η μνήμη και οι νοητικές ικανότητες φάνηκε να επιδεινώνονται πιο γρήγορα σε όσους λάμβαναν τα συμπληρώματα. 

Παράλληλα, οι ερευνητές δεν βρήκαν διαφορές στις κλασικές βλάβες που σχετίζονται με το Αλτσχάιμερ, όπως στη συσσώρευση αμυλοειδούς ή tau στον εγκέφαλο. Αντίθετα, εντόπισαν αλλαγές σε έναν διαφορετικό δείκτη: τον μεταβολισμό της γλυκόζης σε περιοχές του εγκεφάλου που είναι ευάλωτες στη νόσο. Ο συγκεκριμένος δείκτης μετρήθηκε μέσω FDG-PET, μιας εξέτασης που δείχνει πόσο αποτελεσματικά χρησιμοποιούν οι νευρώνες τη γλυκόζη ως καύσιμο. Η μείωση αυτής της δραστηριότητας θεωρείται ένδειξη δυσλειτουργίας των συνάψεων, δηλαδή των σημείων επικοινωνίας μεταξύ των νευρικών κυττάρων.

Ο ρόλος του εγκεφαλικού μεταβολισμού και των συνάψεων 

Οι αναλύσεις έδειξαν ότι ένα σημαντικό μέρος της γνωστικής επιδείνωσης που παρατηρήθηκε στους χρήστες ωμέγα-3 συνδεόταν με αυτή τη μείωση του εγκεφαλικού μεταβολισμού. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι ίσως υπάρχει μια επίδραση των συμπληρωμάτων στη λειτουργία των συνάψεων και στην ενεργειακή ισορροπία του εγκεφάλου, χωρίς απαραίτητα να επηρεάζονται οι κλασικές πρωτεϊνικές αλλοιώσεις του Αλτσχάιμερ.

Γιατί όμως θα μπορούσαν τα ωμέγα-3 να έχουν τέτοια επίδραση; Οι συγγραφείς της μελέτης αναφέρουν ότι τα συγκεκριμένα λιπαρά οξέα έχουν μια «διπλή φύση». Από τη μία διαθέτουν αντιφλεγμονώδεις ιδιότητες, από την άλλη όμως είναι ιδιαίτερα ευάλωτα στην οξείδωση. Όταν οξειδώνονται, μπορεί να παράγουν ουσίες που επηρεάζουν αρνητικά τα μιτοχόνδρια (τα «εργοστάσια ενέργειας» των κυττάρων) και να αυξάνουν το οξειδωτικό στρες.

Οι επιστήμονες υποστηρίζουν ότι αυτό ίσως είναι πιο έντονο σε ηλικιωμένους εγκεφάλους που ήδη εμφανίζουν φλεγμονή, μεταβολικές διαταραχές ή πρώιμες νευροεκφυλιστικές αλλαγές. Επιπλέον, επισημαίνουν ότι η δοσολογία και το είδος του συμπληρώματος μπορεί να παίζουν σημαντικό ρόλο. Στη συγκεκριμένη μελέτη, οι περισσότεροι συμμετέχοντες χρησιμοποιούσαν εμπορικά σκευάσματα ιχθυελαίου, τα οποία είναι πιο επιρρεπή στην οξείδωση σε σχέση με καθαρότερες μορφές DHA ή EPA.

Γιατί οι επιστήμονες ζητούν προσοχή

Παρά τους περιορισμούς, η μελέτη θεωρείται σημαντική, επειδή αμφισβητεί μια ευρέως διαδεδομένη πεποίθηση, ότι τα ωμέγα-3 είναι πάντα ωφέλιμα για τον εγκέφαλο. Οι επιστήμονες τονίζουν ότι πιθανόν η επίδρασή τους να εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, π.χ. από την ηλικία, τη γενετική προδιάθεση, τα ήδη υπάρχοντα ωμέγα-3 στον οργανισμό αλλά και τη συνολική κατάσταση του εγκεφάλου.