Γιατί ξέσπασε η εξέγερση στο Ιράν και ποια είναι η επόμενη μέρα - 6 ερωτήσεις και απαντήσεις

Στο «φλεγόμενο» Ιράν είναι στραμμένο το βλέμμα του πλανήτη τις τελευταίες εβδομάδες, με την χώρα της Μέσης Ανατολής να βιώνει μία από τις μεγαλύτερες κοινωνικές εξεγέρσεις των τελευταίων χρόνων.

Οι δρόμοι στην Τεχεράνη και πολλές άλλες πόλεις του Ιράν γεμίζουν τις τελευταίες δύο περίπου εβδομάδες από χιλιάδες κόσμο, νέους κυρίως, που εκφράζουν την οργή τους ενάντια στο καθεστώς, ανάβουν φωτιές και βρίσκονται αντιμέτωποι με τις δυνάμεις καταστολής του ισλαμιστικού καθεστώτος. Εκτιμήσεις που προέρχονται από οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, κάνουν λόγο για συνολικά 500 νεκρούς από τις ταραχές, σύμφωνα με το Reuters. Παράλληλα, περίπου 10.600 άνθρωποι φαίνεται να έχουν συλληφθεί.

Οι πληροφορίες στη Δύση φτάνουν περιορισμένες, σε μεγάλο βαθμό μέσα από τα social media και αρκετά συχνά διαστρεβλωμένες. Ρόλο σε αυτό έχει παίξει βέβαια και η απόφαση του καθεστώτος Χαμενεΐ να διακόψει την πρόσβαση στο internet σε όλη τη χώρα.

Τι είναι όμως αυτό που πυροδότησε την εξέγερση και έβγαλε τον κόσμο στους δρόμους; Πώς μπορεί να αντιδράσεις το καθεστώς, ποιες είναι οι βλέψεις της Δύσης και πόσο πιθανό είναι να παρέμβει στρατιωτικά ο Τραμπ όπως προειδοποιεί σχεδόν καθημερινά;

Τι προκάλεσε τις διαδηλώσεις

Οι πρώτες διαδηλώσεις ξέσπασαν στις αγορές της Τεχεράνης γύρω στις 28 Δεκεμβρίου ως διαμαρτυρίες για την οικονομική δυσπραγία, η οποία συνδέεται με την ακρίβεια, τον ανεξέλεγκτο πληθωρισμό πάνω από 50% και την κατάρρευση του ιρανικού νομίσματος, του ριάλ.

Σύμφωνα με ανάλυση της Telegraph, η κατάσταση αυτή συνδέεται άμεσα και με τις κυρώσεις που επιβλήθηκαν στο Ιράν μετά τον 12ήμερο πόλεμο της χώρας με το Ισραήλ.

Οι τιμές βασικών αγαθών όπως το λάδι και το κοτόπουλο, εκτοξεύτηκαν σε λίγες μέρες, με τα προϊόντα να εξαφανίζονται από τα ράφια των καταστημάτων.

Τα πράγματα χειροτέρεψαν μετά την απόφαση της κεντρικής τράπεζας του Ιράν να τερματίσει ένα πρόγραμμα που επέτρεπε σε ορισμένους εισαγωγείς να έχουν πρόσβαση σε φθηνότερα αμερικανικά δολάρια σε σύγκριση με την υπόλοιπη αγορά, κάτι που οδήγησε τους καταστηματάρχες να αυξήσουν τις τιμές και ορισμένους να κλείσουν τις πόρτες τους και να κατέβουν στις διαδηλώσεις.

Οι διαμαρτυρίες των ανθρώπων από τα παζάρια της πόλης ήταν μία σημαντική εξέλιξη, όπως αναφέρει το CNN, καθώς αυτές οι κοινωνικές ομάδες στηρίζουν παραδοσιακά το καθεστώς.

Η ιρανική κυβέρνηση προσπάθησε να μετριάσει την πίεση προσφέροντας άμεσες επιχορηγήσεις σε μετρητά ύψους σχεδόν 7 δολαρίων το μήνα, αλλά η κίνηση αυτή δεν κατάφερε να ανακόψει την αναταραχή.

Ωστόσο, από τα οικονομικά ζητήματα που αφορούσαν τις πρώτες κινητοποιήσεις, οι διαδηλωτές γρήγορα υιοθέτησαν ευρύτερα αντικαθεστωτικά αιτήματα, με κάποια να αφορούν την έλλειψη πολιτικών ελευθεριών και δικαιωμάτων. Αρκετοί διαδηλωτές ζητούν τον τερματισμό της Ισλαμικής Δημοκρατίας και την αποκατάσταση της κοσμικής δημοκρατίας. Άλλοι εμφανίζονται να ζητούν συγκεκριμένα την επάνοδο του καθεστώτος του Σάχη, χωρίς να έχει διευκρινιστεί πόσο μαζικό είναι αυτό το ρεύμα ή τι είναι αυτό που επικρατεί.

Σύμφωνα με μαρτυρίες, η συντριπτική πλειονότητα των διαδηλωτών είναι νέοι άνδρες, αν και φέρονται να συμμετέχουν και κάποιες γυναίκες και άτομα μεγαλύτερης ηλικίας. Πληροφορίες υποδηλώνουν ακόμα ότι οι αξιωματούχοι ασφαλείας δείχνυον σημάδια δισταγμού να παρέμβουν.

Πόσο έχουν εξαπλωθεί οι διαδηλώσεις

Οι διαδηλώσεις των τελευταίων ημερών οι μεγαλύτερες σε κλίμακα που έχουν συμβεί στο Ιράν από το 2022, όταν ο θάνατος της 22χρονης Μαχσά Αμίνι ενώ βρισκόταν υπό κράτηση από την θρησκευτική αστυνομία -επειδή δεν φορούσε χιτζάμπ- προκάλεσε τις εκτεταμένες διαμαρτυρίες γύρω από το σύνθημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία».

Υπολογίζεται ότι πολίτες σε περισσότερες από 100 πόλεις έχουν συμμετάσχει στις διαδηλώσεις. Οι διαμαρτυρίες έχουν εξαπλωθεί σε ιρανικές επαρχίες μέχρι το Ιλάμ, μια περιοχή με κουρδική πλειοψηφία που συνορεύει με το Ιράκ, αλλά και το Λορεστάν, οι οποίες έχουν αναδειχθεί σε εστίες έντασης.

Τα πλήθη έβαλαν φωτιές στους δρόμους και φώναζαν «Θάνατος στον Χαμενεΐ», ενώ από σοβαρές εντάσεις σημειώθηκαν, στη διάρκεια διαδηλώσεων, ακόμα και στη γενέτειρα του θρησκευτικού ηγέτη, την πόλη Μασχάντ. Σε ανάρτησή του στα social media, ο Τραμπ ανέφερε μάλιστα ότι η Μασχάντ είναι «υπό τον έλεγχο των διαδηλωτών».

Ποιος κυβερνά το Ιράν σήμερα

Το Ιράν είναι θεοκρατικό καθεστώς από το 1979, όταν οι κληρικοί ανέτρεψαν έναν κοσμικό μονάρχη που ήταν στενός σύμμαχος με τη Δύση, οδηγώντας στον σχηματισμό της Ισλαμικής Δημοκρατίας με επικεφαλής έναν ανώτατο θρησκευτικό ηγέτη.

Όμως το Ιράν έχει πρόεδρο που ασκεί την εκτελεστική εξουσία. Ο Μασούντ Πεζεσκιάν εξελέγη πρόεδρος το 2024, προωθώντας μια πιο ρεαλιστική εξωτερική πολιτική, αλλά οι εξουσίες του είναι περιορισμένες και ο θρησκευτικός ηγέτης Χαμενεΐ παίρνει τις αποφάσεις σε όλα τα σημαντικά κρατικά ζητήματα.

«Δεν πρέπει να περιμένουμε από την κυβέρνηση να χειριστεί όλα αυτά μόνη της», δήλωσε ο Πεζεσκιάν σε τηλεοπτική ομιλία του.

Ο Πεζεσκιάν προηγουμένως τοποθετήθηκε ως υπέρμαχος της εργατικής τάξης, υποσχόμενος οικονομική ανακούφιση μέσω της μειωμένης κυβερνητικής παρέμβασης στην αγορά συναλλάγματος, ενώ παράλληλα κατηγόρησε τη διαφθορά και τις κυρώσεις των ΗΠΑ.

Ωστόσο, η διαφθορά σε όλα τα τμήματα της κυβέρνησης, η κακοδιαχείριση των κεφαλαίων αλλά και τα μεγάλα περιβαλλοντικά προβλήματα έχουν προκαλέσει κρίση στην κυβέρνηση Πεζεσκιάν.

Περισσότερο από ένα χρόνο μετά την εκλογή του Ιρανού προέδρου, η ίδια η εργατική τάξη που ορκίστηκε να προστατεύσει αλλά και η μεσαία τάξη φαίνεται να είναι αγανακτισμένοι.

Τις προηγούμενες ημέρες, το κρατικό πρακτορείο ειδήσεων Tasnim ανέφερε ότι το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης εξέδωσε ανακοίνωση προειδοποιώντας ότι η διατήρηση της κυβέρνησης της χώρας είναι η «κόκκινη γραμμή» τους και διατηρώντας το δικαίωμα σε «αντίποινα».

Το καθεστώς είναι έτοιμο να πέσει;

Η ανατροπή της Ισλαμικής Δημοκρατίας δεν είναι κάτι τόσο εύκολο όσο αρκετές φορές παρουσιάζεται στη δημόσια συζήτηση, κυρίως από δυτική σκοπιά.

Το Ιράν έχει μακρά ιστορία μαζικών διαμαρτυριών, επομένως το τελευταίο κοινωνικά «κύμα» δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το καθεστώς θα καταρρεύσει.

Η Ισλαμική Επανάσταση του 1979 πήρε τη μορφή μαζικής εξέγερσης κατά της μοναρχίας του Σάχη, οδηγώντας στην εγκαθίδρυση της δημοκρατίας υπό τον Ρουχολάχ Χομεϊνί.

Το 2009, οι διαμαρτυρίες του Πράσινου Κινήματος για την επανεκλογή του Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ παραλίγο να ανατρέψουν το καθεστώς, αλλά αυτό δεν συνέβη και αντίθετα κατεστάλησαν βίαια.

Πιο πρόσφατα, οι διαδηλώσεις που πυροδότησε ο θάνατος της Μαχσά Αμίνι το 2022 ήταν πολύ μαζικές και προκάλεσαν ένα τεράστιο κύμα διεθνούς αλληλεγγύης. Εκατοντάδες Ιρανοί φαίνεται να σκοτώθηκαν και εκείνη την περίοδο, ωστόσο οι διαμαρτυρίες δεν οδήγησαν σε πολιτική ανατροπή.

Ένα στοιχείο που διαφοροποιεί την σημερινή κατάσταση είναι ότι το καθεστώς Χαμενεί είναι αποδυναμωμένο, μετά και τις στρατιωτικές επιχειρήσεις του Ισραήλ -αργότερα και των ΗΠΑ- το περασμένο καλοκαίρι. Η καταστροφή σημαντικών πυρηνικών εγκαταστάσεων και οι κυρώσεις που ακολούθησαν έχουν δημιουργήσει ένα διαφορετικό πλαίσιο σε σχέση με προηγούμενες κοινωνικές αναταραχές.

Επίσης, ο Ρεζά Παχλαβί, ο εξόριστος πρίγκιπας διάδοχος, καλεί τους Ιρανούς να βγουν στους δρόμους εδώ και αρκετό καιρό και πλέον κάνει σχεδόν καθημερινές παρεμβάσεις με σαφείς πολιτικές φιλοδοξίες να συμμετέχει σε μια «επόμενη μέρα» στη χώρα. Δεν είναι σαφές ωστόσο πόσο ισχυρή στήριξη θα μπορούσε να έχει από δυτικές δυνάμεις, αλλά και η απήχησή του στο εσωτερικό της χώρας.

Δεν είναι σαφές τι θα συμβεί στον Χαμενεΐ, εάν το καθεστώς πέσει. Ο Τραμπ ρωτήθηκε την Πέμπτη (8/1) για τις φήμες ότι ο ανώτατος ηγέτης του Ιράν σχεδίαζε να φύγει στη Ρωσία. «Η κάπου αλλού. Κάπου θέλει να πάει», απάντησε ο Αμερικανός πρόεδρος.

Ωστόσο, πηγές δήλωσαν στην Telegraph ότι ο 86χρονος «δεν είχε σχέδια» να φύγει από το Ιράν, ακόμη και αν η χώρα δεχθεί επίθεση από τις ΗΠΑ.

Πόσο πιθανό είναι να παρέμβει ο Τραμπ

Ο Ντόναλντ Τραμπ σχεδόν καθημερινά πλέον απειλεί ότι θα παρέμβει στρατιωτικά, εάν οι ιρανικές δυνάμεις συνεχίζουν να αντιμετωπίζουν με βία τους διαδηλωτές.

Η πρώτη προειδοποίηση του προέδρου των ΗΠΑ ήρθε την προηγούμενη εβδομάδα σε ανάρτηση στο Truth Social, όταν υποσχέθηκε να «έρθει να τους σώσει». «Είμαστε εφοδιασμένοι και έτοιμοι να ξεκινήσουμε», είπε. Λίγες μέρες μετά επανέλαβε ότι οι ΗΠΑ είναι έτοιμες να χτυπήσουν το Ιράν «σκληρά».

Δεν είναι σαφές ότι οι ΗΠΑ θα εμπλακούν στη σύγκρουση, αλλά αυτές οι απειλές έρχονται λιγότερο από ένα χρόνο αφότου ο Τραμπ εντάχθηκε στην εκστρατεία βομβαρδισμού του Ισραήλ κατά του Ιράν. Από την επιχείρηση αυτή τον Ιούνιο, ο πρόεδρος έχει απειλήσει να επανεκκινήσει την εκστρατεία βομβαρδισμού του.

Πάντως η στρατιωτική επέμβαση δεν είναι αναπόφευκτη. Ο Τραμπ δήλωσε την Κυριακή ότι το Ιράν είχε καλέσει τις ΗΠΑ για να διαπραγματευτούν για το μέλλον του πυρηνικού του προγράμματος.

«Νομίζω ότι έχουν κουραστεί να τους χτυπούν οι Ηνωμένες Πολιτείες», είπε. «Το Ιράν θέλει να διαπραγματευτεί». «Η συνάντηση οργανώνεται, αλλά ίσως χρειαστεί να δράσουμε λόγω των όσων συμβαίνουν πριν από τη συνάντηση. Αλλά μια συνάντηση οργανώνεται. Το Ιράν τηλεφώνησε, θέλουν να διαπραγματευτούν».

Ο Αμπάς Αραγτσί, υπουργός Εξωτερικών του Ιράν, τόνισε ότι το Ιράν «δεν επιδιώκει πόλεμο» αλλά είναι «πλήρως προετοιμασμένο» σε περίπτωση σύγκρουσης. «Είμαστε επίσης έτοιμοι για διαπραγματεύσεις, αλλά αυτές οι διαπραγματεύσεις θα πρέπει να είναι δίκαιες, με ίσα δικαιώματα και να βασίζονται στον αμοιβαίο σεβασμό», πρόσθεσε ο Αραγτσί.

Τι σημαίνει μια πιθανή ανατροπή καθεστώτος για τη Μέση Ανατολή

Η αποδυνάμωση ή η κατάρρευση του ιρανικού καθεστώτος έχει σημαντικές επιπτώσεις τόσο στην περιφερειακή όσο και στην παγκόσμια σταθερότητα.

Μια αρχική συνέπεια θα μπορούσε να είναι η αποσταθεροποίηση του δικτύου των «δορυφόρων» και συμμάχων του Ιράν, όπως η Χεζμπολάχ στον Λίβανο και η Χαμάς στη Γάζα.

Εάν η αναταραχή συνεχιστεί ή καταφέρει να ανατρέψει το καθεστώς, θα μπορούσε επίσης να πυροδοτήσει παρόμοια κινήματα σε γειτονικά κράτη.

Μια αλλαγή καθεστώτος ή μια αποδυνάμωση της Τεχεράνης θα ωφελούσε τους συμμάχους των ΗΠΑ, ιδιαίτερα το Ισραήλ, αν και η συνεχιζόμενη βία θα μπορούσε επίσης να οδηγήσει σε μετανάστευση.

Το αποτέλεσμα μπορεί επίσης να επηρεάσει τις παγκόσμιες τιμές του πετρελαίου, δεδομένου του εξαγωγικού ρόλου του Ιράν, επιδεινώνοντας τις οικονομικές πιέσεις στις ενεργειακά εξαρτώμενες οικονομίες της Μέσης Ανατολής.