Variola Major
Οι Σοβιετικοί, αν και είχαν και αυτοί επικυρώσει τη συνθήκη του 1973 για την κατάργηση των βιολογικών όπλων, δεν πίστεψαν ποτέ ότι οι Αμερικανοί σταμάτησαν το δικό τους πρόγραμμα. Πίστεψαν ότι η έλλειψη διαρροών σήμαινε ότι το πρόγραμμα ήταν τρομερά κρυφό, συνεπώς εξαιρετικά επικίνδυνο. Ο Ρηγκανισμός και ο νέος ψυχρός πόλεμος της δεκαετίας του 80, ενέτειναν το κλίμα ανασφάλειας και έδωσαν νέα πνοή (και χρήματα) στο πρόγραμμα βιολογικών όπλων. Στην πραγματικότητα, τα βιολογικά όπλα εξετάζονταν στην ΕΣΣΔ από το μεσοπόλεμο. Υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις πως μια επιδημία τουλαρεμίας (μορφή βαριάς πνευμονίας που οφείλεται σε βακτηρίδιο) που σημειώθηκε το 1942 κοντά στη γραμμή του μετώπου, στα μετόπισθεν των Γερμανών, προκλήθηκε από τους υποχωρούντες Ρώσους. Πιθανόν και η επιδημία πυρετού Q του 1943 να είχε την ίδια απαρχή, γιατί η ασθένεια αυτή είναι σχεδόν άγνωστη στη Ρωσία. Ο αποσκιρτήσας υποδιευθυντής του σοβιετικού προγράμματος και δημιουργός του πιο εξελιγμένου είδους άνθρακα, Kanatian Alibekovits (ή Ken Alibek, αμερικανιστί), ισχυρίζεται ότι είχε ακούσει τον υπαινιγμό αυτόν από καθηγητή του στο πανεπιστήμιο. Μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του ΄ 80 οι Σοβιετικοί ασχολούνταν κατ΄ ουσία μόνο με την οπλοποίηση παθογόνων βακτηριδίων και ιών. Η πρόοδος, όμως, της έρευνας της βιολογίας, αλλά και της τεχνολογίας, έδωσαν για πρώτη φορά τη δυνατότητα έρευνας στο DNA αυτών των μικροβίων. Φυσιολογικά, οι επιστήμονες της ΕΣΣΔ στράφηκαν στο μεγαλύτερο ιό που υπάρχει στη φύση, έναν ιό που προκαλεί μια από τις πιο επώδυνες, θανατηφόρες και μεταδοτικές ασθένειες που υπάρχουν… την ευλογιά.
Η ευλογιά προκαλείται από τον ιό Variola και υπάρχει όσο και ο πολιτισμός. Είναι μια αστική κατά βάση επιδημία, υπό την έννοια ότι πρέπει να υπάρχει μια συγκεκριμένη πυκνότητα πληθυσμού για να ευνοηθεί η γρήγορη εξάπλωση. Είναι επίσης μια ασθένεια από τον άνθρωπο για τον άνθρωπο, καθώς ο ιός πολλαπλασιάζεται αποκλειστικά μέσα σε ανθρώπινα κύτταρα. Ο Variola major συγγενεύει στενά με τον ιό Vaccinia, τον Variola minor και πολλούς άλλους ιούς της ίδιας οικογένειας, που χρησιμοποιούνται ευρέως στις γενετικές έρευνες. Υπάρχει ένα είδος ευλογιάς σχεδόν για κάθε ζώο, όπως η ευλογιά των πιθήκων, των χοίρων, αλλά και των εντόμων, των κροκοδείλων κ.λπ. Μάλιστα, η ευλογιά των εντόμων (παρουσιάζεται σε έντομα που ζουν ομαδικά) έχει ιδιαίτερα δραματικά αποτελέσματα. Η ευλογιά των σκαθαριών, για παράδειγμα, μετατρέπει όλο το έντομο, με εξαίρεση την πανοπλία, σε ένα υγρό που αποτελείται βασικά από αντίγραφα του ιού, ενώ η ευλογιά των ακρίδων είναι ικανή να αφανίσει σε λίγες ημέρες ένα ολόκληρο σμήνος με εκατομμύρια μέλη. Γενικά, η ασθένεια χαρακτηρίζεται από υψηλότατη μεταδοτικότητα, ανοσία στα αντιβιοτικά (όπως όλοι οι ιοί) και θνησιμότητα που κυμαίνεται από 0,5% έως και σχεδόν 100%, ανάλογα με την υποστήριξη του ασθενούς και το στέλεχος του ιού. Η κοινή ευλογιά σκοτώνει έναν στους τρεις προσβληθέντες ανεξάρτητα από την αγωγή. Το βασικό χαρακτηριστικό της είναι τα γενικευμένα εξανθήματα σε μέγεθος μεγάλου σπυριού, τα οποία στα τελικά στάδια ανοίγουν και πυορροούν. Σε πολλές περιπτώσεις επέρχεται τύφλωση, ενώ σχεδόν πάντα το πρόσωπο του ασθενούς παραμορφώνεται φρικτά, δίνοντας χαρακτηριστική όψη στους επιβιώσαντες (από όπου και ο αρκετά δόκιμος νεοελληνικός όρος ''βλογιοκομμένος'').
Ιστορικά, η ευλογιά αποτελεί μεγαλύτερη πληγή και από αυτήν την ίδια την πανούκλα. Θεωρείται ότι συνόδευε τους ανθρώπους ήδη από το 10.000 π.Χ. και ενοχοποιείται για την παρακμή αρκετών πολιτισμών. Η μούμια του Ραμσή του Πέμπτου φέρει τα χαρακτηριστικά σημάδια στα κόκαλα, ήδη από το 1150 π.Χ. Οι μεγάλοι εχθροί των Αιγυπτίων, οι Χιτίτες, θα χάσουν το βασιλιά και το διάδοχο από ευλογιά και το κράτος τους θα παρακμάσει. Ο λοιμός των Αντωνίνων στη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία, ήταν κάποιο είδος ευλογιάς που κόστισε τη ζωή σε 7.000.000 ανθρώπους. Οι Ινκας αφανίστηκαν από την επιδημία, όπως και οι Αζτέκοι και οι Ινδιάνοι της Βόρειας Αμερικής. Όταν πάτησαν το πόδι τους οι Ισπανοί στο Μεξικό, στη χώρα αυτή ζούσαν 25.000.000 άνθρωποι. Ενα αιώνα μετά είχαν απομείνει (και λόγω των διωγμών των Ισπανών) 1.600.000. Οι δύστυχοι δούλοι που είχαν απαχθεί από μέρη της Αφρικής όπου η ευλογιά ήταν ενδημική, μετέφεραν την επιδημία σε όλο τον κόσμο. Χαρακτηριστικά, για τον 17ο αιώνα αποδίδονται στην ευλογιά οι παρακάτω θάνατοι γαλαζοαίματων: 1646 Μπαλτάσαρ διάδοχος της Ισπανίας, 1650 Γουλιέλμος της Οράγγης (Ολλανδία), 1654 αυτοκράτορας Gokomyo (Ιαπωνία), 1654 Φερδινάρδος της Αυστρίας, 1661 αυτοκράτορας Fun Lin (Κίνα),1694 βασίλισσα Μαρία (Queen Mary) της Αγγλίας, 1700 βασιλιάς Nagassi (Αιθιοπία). Είναι εντυπωσιακή η γεωγραφική διασπορά, πράγμα που υποδηλώνει και την παγκοσμιότητα του προβλήματος.
Ο Edward Jenner, ο πατέρας του εμβολιασμού, ήταν ο άνθρωπος που νίκησε την ευλογιά. Εκμεταλλευόμενος το γεγονός ότι όσοι είχαν κολλήσει και είχαν επιζήσει, αποκτούσαν ανοσία, δημιούργησε το πρώτο χρηστικό εμβόλιο για τον Variola. Στην ουσία, ο εμβολιασμός για την ευλογιά είναι η μόλυνση με εξασθενημένους Vaccinia, οι οποίοι προκαλούν μια ελαφριά συνήθως δερματική λοίμωξη. Η ανακούφιση της ανθρωπότητας από αυτή την ανακάλυψη δείχνεται από την εκτίμηση που έτρεφε ο Ναπολέοντας στον εχθρό Βρετανό Τζένερ. Όταν κάποτε ο Τζένερ έγραψε στο Ναπολέοντα να ελευθερώσει κάποιο συγγενή του στρατιώτη που είχαν αιχμαλωτίσει οι Γάλλοι, ο Γάλλος στρατηγός τον ελευθέρωσε αναρωτώμενος: ''πως μπορεί να αντισταθεί κανείς σε κάτι που ζητά ο Τζένερ;''. Στα μέσα της δεκαετίας του 1950, η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας (ΠΟΥ) αποφάσισε να εξαλείψει την ευλογιά. Το σκεπτικό ήταν πως αφού ο Variola ζει μόνο μέσα στον άνθρωπο, αν εμβολιαστούν όλοι οι άνθρωποι της Γης, ο ιός θα χαθεί. Πραγματικά αυτό συνέβη το 1977 όταν το τελευταίο καταγεγραμμένο θύμα επέζησε στο Σουδάν. Ηταν ένας θρίαμβος για την επιστημονική κοινότητα και ηθική δικαίωση για τους γιατρούς σε όλο τον κόσμο, που δεν άφησαν ούτε μια γωνιά του πλανήτη που να μην κυνηγήσουν τον ιό. Το 1980, η ΠΟΥ ανακοίνωσε ότι η ευλογιά ήταν παρελθόν. Ηταν το πρώτο είδος για το οποίο ο άνθρωπος είχε πάρει συνειδητά την απόφαση να το καταδικάσει σε θάνατο. Ετσι τουλάχιστον νόμιζαν οι γιατροί όλου του κόσμου (και μερικοί ακόμη νομίζουν).
Ο μηχανισμός με τον οποίο σκοτώνει η ευλογιά είναι ακόμη άγνωστος. Ο Variola είναι ο μεγαλύτερος ιός που υπάρχει. Αποτελείται από ένα περίβλημα από πάνω από εκατό πρωτεΐνες, που δημιουργούν μια φοβερά πολύπλοκη τρισδιάστατη δομή. Οι ιολόγοι που τον έχουν δει σε ηλεκτρονικό μικροσκόπιο τον περιγράφουν ως ''απερίγραπτα όμορφο''. Στο κέντρο αυτής της επιβλητικής δομής υπάρχει το DNA του ιού. Η έλικα του ιού περιέχει εκατόν ογδόντα επτά γονίδια, τεράστιος αριθμός για ιό, πράγμα που δείχνει και την πολυπλοκότητά του (Ο HIV που προκαλεί το AIDS έχει μόνο δέκα). Μεταξύ αυτών των γονιδίων υπάρχει και ένα που προέρχεται από ποντίκια. ''Ο Variola ξέρει να φτιάχνει πρωτεΐνες για ποντίκια'', όπως το θέτει ο δημοσιογράφος Richard Preston, συγγραφέας του best seller ''Θερμή Ζώνη''. Φαίνεται ότι σε κάποια στιγμή στο παρελθόν, κάποια ποικιλία του Variola προσέλαβε ένα γονίδιο από τα τρωκτικά κατά τη διάρκεια της μακράς συγκατοίκησής τους. Γεγονός είναι ότι ο ανθρώπινος οργανισμός συνήθως δεν μπορεί να τον αντιμετωπίσει, εν μέρει επειδή δεν έχει πάντα τα ίδια συμπτώματα. Η σοβαρότητα τους εξαρτάται από το στέλεχος του ιού και κυμαίνεται από τα πολύ ήπια και χωρίς επιπτώσεις συμπτώματα του Variola minor ως την καταστροφή που προκαλεί η ''μαύρη ευλογιά''. Η τελευταία πρόκειται για την πιο θανατηφόρα εκδήλωση με ποσοστό θνησιμότητας 98%(!). Σε αυτή την περίπτωση δεν παρατηρούνται τα χαρακτηριστικά εξανθήματα, καθώς το ανοσοποιητικό σύστημα έχει τόσο διαλυθεί που δε μπορεί να παράγει πύο. Το σώμα παίρνει μελανή απόχρωση και το δέρμα χάνει τη συνοχή του, ενώ παρατηρούνται γενικευμένες αιμορραγίες από όλα τα αιμοφόρα αγγεία. Η μεταδοτικότητα του ιού μπορεί να γίνει κατανοητή, αν φανταστεί κανείς την ανεμοβλογιά (προκαλείται από συγγενή με τον Variola ιό) και την ταχύτητα εξάπλωσής της στις σχολικές αίθουσες.
Το παγκόσμιο πρόγραμμα εμβολιασμού οργανώθηκε από την Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας στα μέσα της δεκαετίας του ΄ 60. Με αρχική πρόταση των Σοβιετικών, ιδιαίτερα του διακεκριμένου επιδημιολόγου Victor Zhdanov, καταστρώθηκε ένα πρωτοποριακό πρόγραμμα που κυνήγησε την ευλογιά απηνώς μέχρι το 1980, οπότε σταμάτησαν να εμφανίζονται κρούσματα. Οι Σοβιετικοί στρατηγοί κατάλαβαν τα στρατηγικά πλεονεκτήματα της ευλογιάς. Από τη φύση της μεταδοτική και θανατηφόρα, τώρα γινόταν και σπάνια έως ανύπαρκτη μεταξύ των ανθρώπων. Σήμερα, κανείς δεν έχει φυσική ανοσία. Τα εμβόλια διαρκούν δέκα με δεκαπέντε χρόνια και μάλλον δεν έχουν καμία αποτελεσματικότητα απέναντι στα επιλεγμένα και βελτιωμένα στελέχη που αναπτύχθηκαν ως όπλα από τους Σοβιετικούς. Ετσι, η ευλογιά απέκτησε τεράστια σημασία ως στρατηγικό όπλο για διηπειρωτικούς πυραύλους. Δέκα χρόνια έρευνας οδήγησαν στη βιομηχανική παραγωγή τόνων ευλογιάς. Στο ερευνητικό συγκρότημα Vector, το Los Alamos των βιολογικών όπλων, οι Σοβιετικοί επιστήμονες δεν άφησαν τους Αμερικανούς να μπουν στα δωμάτια ερευνών, με την επίσημη δικαιολογία ότι τα εμβόλια δεν θα τους προφύλασσαν. Η προσβολή μιας μεγάλης πόλης όπως η Αθήνα με ευλογιά είναι ένα ενδεχόμενο που προκαλεί ρίγη σε όσους έχουν δει θύματα αυτής της αρρώστιας. Αν δέκα βομβίδια σε μέγεθος κουτιού αναψυκτικού εκραγούν σε διαφορετικά μέρη της πόλης, οι προσβληθέντες θα μπορούσαν να ανέλθουν σε ένα εκατομμύριο μέσα σε ένα μήνα (σε περίπτωση που δεν διαγνωστεί αμέσως η αρρώστια).
Τα τελευταία δείγματα Variola φυλάσσονται, υποτίθεται, σε ένα χώρο στο Κέντρο Ελέγχου Επιδημιών, το διάσημο CDC στην Ατλάντα, και σε ένα αντίστοιχο κέντρο στη Μόσχα. Για τους Αμερικανούς επιστήμονες η ευλογιά είναι ο ''απαγορευμένος καρπός''. Λίγοι επιστήμονες έχουν το δικαίωμα να χειρίζονται τα δείγματα, πάντα σε βιολογικό εργαστήριο υψίστου βαθμού ασφάλειας (τετάρτου επιπέδου), ακολουθώντας λεπτομερείς διαδικασίες χειρισμού. Οταν ο Richard Preston ρώτησε πως είναι το μέρος που φυλάσσεται ο Variola, ανακάλυψε ότι οι, κατά τα άλλα πλήρως συνεργάσιμοι ερευνητές, αρνούνταν να του αποκαλύψουν ακόμα και το σχήμα ή το χρώμα του ψυγείου αποθήκευσης! Για την Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας, ένα και μόνο κρούσμα ευλογιάς είναι γεγονός πρώτου μεγέθους. Δέκα κρούσματα θα σήμαιναν συναγερμό σε παγκόσμιο επίπεδο. Μια μικρή επιδημία θα ήταν καταστροφή. Αν η αντίδραση αυτή φαίνεται υπερβολική, αρκεί να σημειωθεί ότι οι (ελλιπείς) στατιστικές αναφέρουν το θάνατο τριακοσίων εκατομμυρίων ανθρώπων από ευλογιά στα ογδόντα πρώτα χρόνια του εικοστού αιώνα. Μια επιδημία σήμερα θα προκαλούσε σε διάστημα λίγων ετών εκατοντάδες εκατομμύρια θανάτους και σοβαρά οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα σε όλο τον κόσμο. Τα αποθέματα εμβολίων ευλογιάς είναι τουλάχιστον δεκαπέντε ετών παλιά και δεν ξεπερνούν τα μερικά εκατομμύρια σε παγκόσμιο επίπεδο. Χρειάζονται έρευνες εκατομμυρίων δολαρίων για την παρασκευή νέων, σύγχρονων εμβολίων σε μεγάλους αριθμούς, όμως η απειλή της ευλογιάς δεν λαμβάνεται σοβαρά υπ΄ όψιν. Στο μεταξύ, έχουν γίνει εξαιρετικά σπάνιοι οι γιατροί που μπορούν να διαγνώσουν έγκαιρα την ευλογιά. Ακόμα και ο επικεφαλής του προγράμματος εμβολιασμών της ΠΟΥ, Dean Henderson, δηλώνει ότι σήμερα ότι θα δυσκολευόταν να τη διαγνώσει.
Η Σοβιετική Ενωση είχε το μεγαλύτερο και πιο προηγμένο πρόγραμμα οπλοποίησης ευλογιάς στον κόσμο. Στο Zagorsk, μια μικρή πόλη βόρεια της Μόσχας, οι Σοβιετικοί καλλιεργούσαν ιούς μέσα σε αυγά επί δεκαετίες. Οι ιοί, αντίθετα με τα βακτηρίδια, χρειάζονται ζωντανούς ιστούς για να αναπαραχθούν, και τα αυγά προσέφεραν ένα ιδανικό περιβάλλον για την ανάπτυξή τους. Οι πλέον μολυσματικές ποικιλίες ευλογιάς προορίζονταν να γίνουν γόμωση σε διηπειρωτικούς πυραύλους που στόχευαν δυτικές μεγαλουπόλεις. Το πρόγραμμα επεκτάθηκε με πρωτοφανή τρόπο κατά τη δεκαετία του ΄ 80, στα τέλη της οποίας παράγονταν μεταξύ ογδόντα και εκατό τόνων ευλογιάς το χρόνο. Οι καλύτεροι γενετιστές και μερικές από τις μεγαλύτερες αυθεντίες στην ιολογία συμμετείχαν στο πρόγραμμα. Σήμερα, οι περισσότεροι από αυτούς τους χιλιάδες ερευνητές είναι άνεργοι. Κάποιος διάσημος για τις γνώσεις του στην ευλογιά, πουλούσε λουλούδια σε πλατεία της Μόσχας. Οπως γίνεται κατανοητό, οι γνώσεις τέτοιων ανθρώπων αξίζουν πολλά για όποιο κράτος θελήσει να αποκτήσει φθηνά και διακριτικά όπλα μαζικής καταστροφής. Δείγματα από την οπλοποιημένη ευλογιά και τη συνταγή παρασκευής της έχουν ήδη φύγει λαθραία από τη Ρωσία για άγνωστο προορισμό. Δεν είναι καθόλου δύσκολο να περάσει κανείς λαθραία ένα πλαστικό μπουκαλάκι μήκους πέντε πόντων από οποιοδήποτε έλεγχο, συνεπώς παραμένει άγνωστο ποιες χώρες εκτός Ρωσίας έχουν καταφέρει να την οπλοποιήσουν. Σε αυτό το σημείο τίθεται σοβαρό ζήτημα ασφάλειας, γιατί οι σοβιετικές εγκαταστάσεις μπορεί να ήταν άρτιες, όμως αυτό πιθανά να μην ισχύει σε κάποιες άλλες χώρες. Η ευλογιά δεν θα συγχωρέσει κανένα λάθος.













