Ευφυΐα και ψυχική υγεία - Δεν συνδέονται, λέει νέα μελέτη

Μια από τις μεγαλύτερες μελέτες που έχουν γίνει ποτέ πάνω στη σχέση νοημοσύνης, εκπαίδευσης και ψυχικής υγείας έρχεται από τη Νορβηγία και δίνει απάντηση σε ένα παλιό ερώτημα: επηρεάζει πραγματικά η νοητική ικανότητα την πιθανότητα να εμφανίσει κάποιος ψυχική διαταραχή στην ενήλικη ζωή; Η απάντηση των ερευνητών είναι σαφής: ναι, και μάλιστα με ισχυρό και σταθερό τρόπο.

Πώς έγινε η έρευνα

Οι επιστήμονες χρησιμοποίησαν δεδομένα από πάνω από 272.000 άνδρες που γεννήθηκαν στη Νορβηγία μεταξύ 1970 και 1979. Όλοι είχαν περάσει από υποχρεωτική στρατιωτική αξιολόγηση γύρω στα 18 τους, όπου μετρήθηκαν οι νοητικές τους ικανότητες μέσω ενός συνδυασμού τεστ λογικής, αριθμητικών δεξιοτήτων και κατανόησης λέξεων. Στη συνέχεια, οι ίδιοι άνθρωποι παρακολουθήθηκαν μέσω εθνικών ιατρικών αρχείων όταν ήταν 36-40 ετών, ώστε να καταγραφεί αν είχαν διαγνωστεί με κάποια ψυχική διαταραχή στην πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας. Επιπλέον, συνυπολογίστηκαν δεδομένα σχετικά με το μορφωτικό επίπεδο, το εισόδημα και το οικογενειακό υπόβαθρο, ενώ σε ένα μέρος της ανάλυσης πραγματοποιήθηκε σύγκριση μεταξύ αδερφών στην ίδια οικογένεια, ώστε να ελεγχθεί και ο ρόλος του περιβάλλοντος. 

Τι βρήκαν οι ερευνητές

Το βασικό εύρημα είναι ξεκάθαρο: όσο χαμηλότερες οι νοητικές ικανότητες στην εφηβεία, τόσο μεγαλύτερη η πιθανότητα εμφάνισης ψυχικής διαταραχής στην ενήλικη ζωή. Η σχέση αυτή ήταν κλιμακωτή και σταθερή. Δηλαδή δεν υπήρχε «όριο», αλλά μια συνεχής τάση: κάθε χαμηλότερο επίπεδο νοητικής ικανότητας συνδεόταν με αυξημένο κίνδυνο. Για παράδειγμα, οι άνδρες στο χαμηλότερο επίπεδο νοητικών ικανοτήτων είχαν περίπου τρεις φορές περισσότερες πιθανότητες να εμφανίσουν κάποια ψυχική διαταραχή σε σχέση με εκείνους στο υψηλότερο επίπεδο (30% έναντι 10%).

Ο ρόλος της εκπαίδευσης

Η εκπαίδευση αποδείχθηκε επίσης σημαντικός παράγοντας. Όσοι είχαν μόνο υποχρεωτική εκπαίδευση εμφάνιζαν σαφώς υψηλότερα ποσοστά ψυχικών διαταραχών, ενώ όσοι είχαν πανεπιστημιακό ή μεταπτυχιακό τίτλο είχαν χαμηλότερο κίνδυνο. Ωστόσο, το πιο ενδιαφέρον εύρημα ήταν ότι η νοητική ικανότητα εξακολουθούσε να παίζει ρόλο ακόμα και όταν λαμβανόταν υπόψη η εκπαίδευση. Δηλαδή, δεν είναι απλώς ότι «όσοι σπουδάζουν λιγότερο έχουν περισσότερα προβλήματα», αλλά ότι η ίδια η γνωστική ικανότητα φαίνεται να επηρεάζει ανεξάρτητα τον κίνδυνο.

Για να απαντήσουν σε αυτό το κρίσιμο ερώτημα, οι ερευνητές συνέκριναν αδέρφια από τις ίδιες οικογένειες. Το αποτέλεσμα ήταν εντυπωσιακό: ακόμη και μέσα στην ίδια οικογένεια, το αδερφάκι με χαμηλότερη νοητική ικανότητα είχε μεγαλύτερη πιθανότητα να εμφανίσει ψυχική διαταραχή ως ενήλικας. Αυτό σημαίνει ότι η σχέση δεν εξηγείται απλώς από την ανατροφή, το οικογενειακό εισόδημα ή το κοινωνικό περιβάλλον. Υπάρχει μια πιο άμεση σύνδεση μεταξύ γνωστικών ικανοτήτων και ψυχικής υγείας.

Ποιες διαταραχές σχετίζονται περισσότερο

Η σχέση δεν ήταν ίδια για όλες τις ψυχικές παθήσεις. Ισχυρή σύνδεση βρέθηκε για:

• κατάθλιψη
• άγχος
• διαταραχές ύπνου
• εξάρτηση από αλκοόλ ή ουσίες
• σχιζοφρένεια και άλλες ψυχωσικές διαταραχές

Αντίθετα, για τη διπολική διαταραχή (μανιοκατάθλιψη) η σχέση ήταν πολύ πιο αδύναμη ή ασαφής.

Μια παλαιότερη θεωρία έλεγε ότι τα άτομα με πολύ υψηλή νοημοσύνη ίσως είναι πιο ευάλωτα σε ψυχικές διαταραχές, λόγω υπερανάλυσης ή αυξημένης ευαισθησίας. Αυτή η μελέτη όμως δεν βρήκε καμία ένδειξη γι’ αυτό. Αντίθετα, οι πιο υψηλές τιμές νοητικής ικανότητας συνδέθηκαν με τις πιο χαμηλές τιμές κινδύνου ψυχικών διαταραχών.

Πιθανές εξηγήσεις

Οι ερευνητές δεν υποστηρίζουν ότι η νοημοσύνη «προκαλεί» άμεσα ψυχική υγεία ή ασθένεια, αλλά προτείνουν αρκετούς πιθανούς μηχανισμούς:

• Τα άτομα με χαμηλότερες γνωστικές ικανότητες μπορεί να δυσκολεύονται περισσότερο στη διαχείριση στρες.
• Μπορεί να έχουν χαμηλότερη εκπαιδευτική και επαγγελματική επιτυχία, άρα μεγαλύτερη έκθεση σε δύσκολες συνθήκες ζωής.
• Ίσως υπάρχει και λιγότερη πρόσβαση ή αποτελεσματική χρήση υπηρεσιών ψυχικής υγείας.
• Επίσης, η ψυχική υγεία στην εφηβεία μπορεί να επηρεάζει τόσο τη νοητική επίδοση όσο και την ενήλικη κατάσταση, κάτι που δεν μπορεί να αποκλειστεί πλήρως.

Τι σημαίνει συνολικά η μελέτη

Η μεγάλη εικόνα είναι ότι η γνωστική ικανότητα στην εφηβεία συνδέεται σταθερά με την ψυχική υγεία δεκαετίες αργότερα. Όσο χαμηλότερη είναι, τόσο αυξάνεται ο κίνδυνος για ένα ευρύ φάσμα ψυχικών διαταραχών. Και αυτή η σχέση παραμένει ακόμη και όταν λαμβάνονται υπόψη η εκπαίδευση, το εισόδημα και το οικογενειακό περιβάλλον.

Η μελέτη αυτή δείχνει κάτι σημαντικό αλλά και ευαίσθητο: η ψυχική υγεία δεν είναι μόνο θέμα περιβάλλοντος ή τύχης, αλλά συνδέεται και με τις γνωστικές ικανότητες που αναπτύσσονται από νωρίς στη ζωή. Ωστόσο, όπως τονίζουν οι ερευνητές, τα ευρήματα δείχνουν ότι ομάδες με χαμηλότερες γνωστικές ικανότητες ίσως χρειάζονται πιο στοχευμένη πρόληψη και υποστήριξη στην ψυχική υγεία, ώστε να μειωθούν οι ανισότητες στην ενήλικη ζωή.